Ý nghĩa văn hóa ẩn sau những sản vật mùa hạ

Theo báo Đà Nẵng, Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, đây là thời điểm giao mùa khi sâu bệnh phát triển mạnh, gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người và mùa màng. Từ lâu, người Việt đã gắn bó với nền văn minh lúa nước, thể hiện kinh nghiệm ứng xử hài hòa với tự nhiên thông qua ngày lễ này. Chợ Tết Đoan Ngọ cũng chính là nơi hội tụ những thức quà mùa hạ, nơi người mua kẻ bán tấp nập từ sáng sớm để lựa chọn những sản vật tinh túy nhất cho mâm cúng tổ tiên.

Khác với không khí trang trọng của Tết Nguyên đán, Tết Đoan Ngọ ở miền Trung mang vẻ đẹp bình dị của những món quà quê dân dã. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Trần Ngọc Thêm cho rằng Tết Đoan Ngọ của người Việt là minh chứng sinh động cho quá trình bản địa hóa một lễ tiết phương Đông. Ngày lễ này gắn chặt với sản xuất nông nghiệp và điều kiện khí hậu bản địa, được người Việt chuyển hóa thành dịp tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong mùa màng bội thu và chăm lo sức khỏe cộng đồng.

Trong mâm cúng của mỗi gia đình, những món ăn không đơn thuần chỉ là thực phẩm mà còn mang trong mình những lớp nghĩa văn hóa sâu sắc. Người xưa tin rằng việc thưởng thức trái cây chua, cơm rượu hay bánh tro vào sáng sớm có tác dụng thanh lọc cơ thể và phòng bệnh trong giai đoạn giao mùa. Đây là tri thức dân gian quý báu được tích lũy, lưu truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên một nét đặc sắc khó trộn lẫn trong đời sống văn hóa của người dân miền Trung.

Những món ăn này chính là sự kết tinh của nguồn tri thức bản địa phong phú. Chẳng hạn, chiếc bánh tro vàng óng được gói bằng lá kè hái từ trên núi, nếp được ngâm kỹ cùng tro củi mè đã qua quá trình lọc cẩn thận, phản ánh cách tận dụng nguồn tài nguyên từ cây rừng để chế biến thực phẩm. Bên cạnh đó, rượu nếp lại phản ánh kinh nghiệm lên men đặc trưng của cư dân nông nghiệp. Trong khi đó, các loại trái cây đầu mùa như mận, vải, xoài, thanh trà, mít cũng thể hiện sự hòa hợp chặt chẽ với quy luật vận động của tự nhiên.

Nhà nghiên cứu văn hóa Trần Ngọc Thêm nhìn nhận rằng văn hóa ẩm thực Việt Nam luôn gắn liền với tính cộng đồng và khả năng thích ứng linh hoạt với môi trường tự nhiên. Điều này được thể hiện rõ nét qua các món ăn trong ngày Tết Đoan Ngọ. Những thức quà ấy không chỉ để thưởng thức mà còn mang ý nghĩa phòng bệnh, cầu an và kết nối con người với nhau. Chính những giá trị ấy đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng, nơi mỗi món ăn đều kể một câu chuyện riêng về con người và vùng đất miền Trung nắng gió.

Lưu giữ bản sắc thông qua ẩm thực và tình thân

Không khí Tết Đoan Ngọ ở miền Trung luôn gắn liền với sự sum họp gia đình ấm cúng. Từ tờ mờ sáng, các bà, các mẹ đã tất bật chuẩn bị mâm cúng với hương hoa, trái cây, bánh tro, rượu nếp, xôi chè được bày biện trang trọng trên bàn thờ tổ tiên. Sau nghi lễ thiêng liêng ấy, các thành viên trong gia đình cùng quây quần thưởng thức những món ăn truyền thống, tạo nên một không gian đoàn viên hiếm có. Có lẽ ít ngày lễ nào mà yếu tố ẩm thực lại giữ vai trò quan trọng và lan tỏa tình cảm gắn kết mạnh mẽ như Tết Đoan Ngọ.

Với người xứ Quảng, chiếc bánh ú tro là món không thể thiếu trên mâm cúng. Dưới góc nhìn của học thuyết âm dương ngũ hành, hình tam giác của chiếc bánh là dương Hỏa bên ngoài bao bọc, tương sinh với âm Thổ của phần nếp bên trong. Màu sắc của bánh tượng trưng cho màu của đất, thể hiện triết lý về sự sinh sôi và phát triển của tạo hóa. Để làm ra một chiếc bánh hoàn hảo, người gói phải thật khéo léo, đảm bảo bánh không bị vỡ lá, đồng thời tạo được sự hòa quyện hài hòa giữa nếp, tro và màu lá sau khoảng 6 tiếng luộc.

Bên cạnh giá trị ẩm thực, các lễ tết truyền thống còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của dân tộc. Nhiều chuyên gia văn hóa khẳng định rằng ẩm thực giống như một “bảo tàng sống”, phản ánh lịch sử và bản sắc của cộng đồng. Giá trị lớn nhất của Tết Đoan Ngọ không nằm ở những nghi lễ cầu kỳ mà ở việc duy trì ký ức chung. Thông qua việc cùng nhau chuẩn bị các món ăn truyền thống, đi chợ quê và kể lại những câu chuyện về ông bà tổ tiên, các thế hệ đang trao truyền cho nhau những nét đẹp văn hóa đặc trưng.

Thực tế, Tết Đoan Ngọ ở miền Trung còn phản ánh sâu sắc triết lý sống của cư dân nông nghiệp, đó là sự tôn trọng thiên nhiên, biết ơn mùa màng và trân trọng những phút giây sum vầy. Những gánh bánh tro vàng óng, những bó lá thuốc thơm, rổ trái cây đầu mùa tươi mới cùng những chai rượu nếp nồng đượm đã tạo nên một bầu không khí rất riêng của ngày “Tết giữa năm”.

Mỗi món ăn trên mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ đều là lời nhắc nhở về nguồn cội, về sự gắn kết giữa con người với đất đai và những người thân yêu. Trong ngày này, khi cầm trên tay xâu bánh ú tro và cảm nhận mùi nếp thơm lừng được ủ trong từng lớp lá, mỗi người con miền Trung lại càng thêm trân trọng những giá trị giản dị nhưng bền vững. Đó cũng chính là cách để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ, nuôi dưỡng và tỏa sáng trong đời sống hiện đại, qua đó khẳng định sức sống bền bỉ của bản sắc Việt.