Ngành mía đường hồi sinh mạnh mẽ sau 5 năm áp dụng dòng thuế phòng vệ

Số liệu từ Cục Phòng vệ Thương mại cho thấy, các biện pháp phòng vệ thương mại áp dụng từ năm 2021 đã ngăn chặn đáng kể hàng hóa bán phá giá và được trợ cấp. Lượng đường nhập khẩu từ Thái Lan giảm mạnh từ 924.000 tấn xuống còn 82.000 tấn trong niên vụ 2022-2023 và duy trì ở mức 274.000 tấn trong niên vụ 2024-2025. Việc thiết lập môi trường cạnh tranh công bằng đã tạo đòn bẩy cho sản xuất nội địa phục hồi rõ nét và duy trì tăng trưởng bền vững qua từng năm.

Trong niên vụ 2024-2025, sản lượng đường trong nước đạt hơn 1,2 triệu tấn, tăng 1,7 lần so với niên vụ 2020-2021, đáp ứng tốt nhu cầu tiêu dùng nội địa. Hiệu quả kinh doanh của toàn ngành chuyển biến tích cực với doanh thu tăng 1,63 lần và lợi nhuận tăng 2,49 lần so với giai đoạn trước khi đánh thuế.

Sự phục hồi này còn mang lại ý nghĩa kinh tế - xã hội lớn khi giải quyết hiệu quả vấn đề an sinh tại nhiều địa phương, đặc biệt là các vùng kinh tế khó khăn. Nhiều vùng nguyên liệu bị phá bỏ trước đây đã được khôi phục, diện tích thu hoạch mía tăng gần 50%, từ 128.666 ha lên 192.660 ha. Sản lượng mía cũng tăng gần gấp đôi khi đạt 12,43 triệu tấn trong niên vụ 2024-2025.

Nhờ chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ được giữ vững và các chính sách cam kết giá thu mua cao, hỗ trợ vốn, giống từ nhà máy, số hộ nông dân gắn bó với cây mía đã tăng từ 151.000 hộ lên 225.000 hộ, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số. Niềm tin được củng cố giúp người dân mạnh dạn ứng dụng kỹ thuật tiên tiến, cơ giới hóa, nâng năng suất bình quân từ 60,7 tấn/ha lên 73,3 tấn/ha, trong khi chỉ số chất lượng CCS ổn định quanh mức 10%.

Áp lực kép từ nguy cơ bán phá giá và vấn nạn đường lậu, đường lỏng ngoại nhập

Dù đã phục hồi một phần nhưng ngành sản xuất nội địa vẫn rất nhạy cảm trước các biến động nhập khẩu. Cơ quan điều tra kết luận nếu chấm dứt biện pháp phòng vệ thương mại, hành vi bán phá giá và trợ cấp từ Thái Lan sẽ lập tức tái diễn gây thiệt hại nặng nề cho ngành đường trong nước, nhất là khi giá đường Thái Lan đang giảm thấp và tạo ra chênh lệch giá lớn.

Bên cạnh nguy cơ từ hàng nhập khẩu chính ngạch, ngành mía đường đang phải đối mặt với tình trạng buôn lậu đường diễn biến rất phức tạp. Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA), tại các điểm nóng biên giới như khu vực sông Sê Pôn (Quảng Trị) giáp Lào, lượng đường tập kết tại kho ngoại biên luôn ở mức cao từ 3.000 đến 5.000 tấn, sau đó được xé lẻ vận chuyển liên tục vào nội địa qua đò ngang, xe máy, xe tải nhỏ hoặc trà trộn trên xe khách dưới sự cảnh giới tinh vi. Tương tự, tuyến biên giới Việt Nam - Campuchia qua Tây Ninh hay vùng sông ngòi chằng chịt tại An Giang, Đồng Tháp cũng là những địa bàn tiềm ẩn nhiều phức tạp về đường lậu.

Khi vào nội địa, đường lậu và đường không rõ nguồn gốc xuất xứ được sang chiết, đóng gói lại, giả mạo bao bì của nhà máy tên tuổi, hoặc bán tràn lan không nhãn mác tại các chợ đầu mối và mạng xã hội. Thực trạng này đẩy giá đường cuối năm 2025 giảm sâu hơn 3.000 đồng/kg, khiến hầu hết doanh nghiệp mía đường bị bế tắc đầu ra, tồn kho cao và sụt giảm mạnh lợi nhuận trong quý III/2025. Chuỗi liên kết sản xuất bắt đầu gặp trở ngại lớn từ niên vụ 2024-2025 khi giá mía nguyên liệu buộc phải điều chỉnh giảm theo giá đường.

Thách thức càng lớn hơn khi ngành đường mía phải cạnh tranh với mặt hàng đường sirô ngô (HFCS - đường lỏng) nhập khẩu có tốc độ tăng trưởng 226% trong vòng 5 năm. Riêng tháng 4/2026, lượng nhập khẩu HFCS đạt hơn 21.400 tấn. Việc các doanh nghiệp nước giải khát thay thế đường mía bằng đường lỏng đã làm giảm nhu cầu tiêu thụ nội địa khoảng 300.000 tấn đường mía chỉ riêng trong năm 2025. Trước tình hình đó, VSSA đã kiến nghị các cơ quan chức năng tăng cường siết chặt quản lý nguồn gốc, kiểm soát buôn lậu và nghiên cứu biện pháp quản lý phù hợp đối với mặt hàng đường lỏng HFCS để bảo vệ chuỗi liên kết nông dân - nhà máy.