Lãi suất lên đỉnh 30 năm và hai thái cực xã hội 

Lãi suất chính sách của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) đã chạm mốc 1,25%, mức cao nhất trong vòng ba thập kỷ qua. Dù con số này vẫn thấp hơn tỷ lệ lạm phát toàn phần 2,1% ghi nhận hồi tháng 9, sự đảo chiều sau kỷ nguyên giảm phát đang tạo ra những chuyển dịch kinh tế sâu rộng. Lãi suất đi lên giúp ngăn đà xói mòn giá trị các khoản tiền gửi ngân hàng, nhưng đồng thời khiến chi phí vay mua nhà và tiêu dùng trở nên đắt đỏ hơn.

Chuyên gia kinh tế trưởng Shigeto Nagai tại Oxford Economics nhận định xu hướng này đang châm ngòi cho một "cuộc chiến giữa các thế hệ", song hành cùng sự phân hóa giàu nghèo.

Xét trên bình diện vĩ mô, ông Sota Takano, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Viện nghiên cứu Itochu, cho rằng mặt bằng lãi suất mới là tín hiệu tích cực cho tổng thể các hộ gia đình nhờ khối lượng tiền gửi khổng lồ. Tuy nhiên, nhóm lao động từ 30 đến 40 tuổi có nhu cầu vay thế chấp nhưng chưa kịp tích lũy tài sản như thế hệ trước sẽ chịu tổn thương nặng nề nhất.

Thực tế này tạo ra hai thái cực tâm lý hoàn toàn trái ngược. Ông Goki Masui, chuyên viên pháp lý 46 tuổi tại vùng Đại Tokyo, hoàn toàn an tâm vào bảng cân đối tài chính cá nhân nhờ căn nhà sở hữu đã tăng giá vọt từ năm 2011. Ông Masui thừa nhận người trẻ hiện nay đối mặt áp lực lớn khi giá nhà neo cao, tiếp cận tín dụng khó khăn và lãi suất vay leo thang. Ở chiều ngược lại, với Yuto Horiguchi, một thanh niên 30 tuổi tại Tokyo, việc vay ngân hàng mua nhà lúc này là điều xa xỉ; ưu tiên duy nhất của anh chỉ là mong tiền lương tăng lên.

Áp lực đè nặng giấc mơ an cư của người trẻ

Dù tiền lương tại Nhật Bản đã bắt đầu tăng nhanh hơn lạm phát, thu nhập của nhiều lao động trẻ ở Tokyo vẫn không theo kịp đà tăng của bất động sản. Số liệu năm 2025 cho thấy giá nhà ở toàn quốc tăng 4,4%, tương đương mức tăng lương của lao động trẻ. Thế nhưng, riêng tại khu vực trung tâm Tokyo, giá bất động sản đã nhảy vọt 8,3%. Rào cản giá nhà đắt đỏ nay cộng hưởng thêm gánh nặng lãi suất, khiến cơ hội sở hữu chốn an cư ngày càng xa tầm tay.

Tập quán tài chính của người dân cũng đang đối mặt phép thử lớn. Do giai đoạn lãi suất siêu thấp kéo dài nhiều năm, khoảng 75% khoản vay thế chấp mới tại Nhật Bản là dạng lãi suất thả nổi, cao vượt trội so với Mỹ, Anh hay khu vực đồng euro. Theo đơn vị môi giới thế chấp Mogecheck, lãi suất vay thả nổi hiện dao động trong khoảng 1,3% đến 1,6%, cách biệt đáng kể so với mức 3,8% của gói vay cố định thời hạn 35 năm.

Nhiều người trẻ vẫn chấp nhận rủi ro thả nổi để giải bài toán dòng tiền trước mắt. Một nhân viên tài chính 28 tuổi vừa vay khoản thế chấp 47 triệu yên kỳ hạn 35 năm vào tháng 9 với lãi suất thả nổi 1%, tương đương 110.000 yên trả mỗi tháng. Nếu chọn gói cố định 3%, số tiền định kỳ sẽ đội lên rất nhiều. Anh chọn gói vay rẻ này để dồn vốn đầu tư vào thị trường chứng khoán đang tăng điểm.

Thậm chí, một số người vay đã kéo dài thời hạn trả nợ lên đến 50 năm. Dẫu vậy, mô phỏng từ Văn phòng Nội các Nhật Bản chỉ ra rằng chỉ cần lãi suất thế chấp tăng 1 điểm phần trăm, mỗi người vay ở độ tuổi 30 sẽ gánh thêm khoảng 240.000 yên tiền lãi hàng năm, tương đương 4% thu nhập khả dụng. Mặc dù nhiều ngân hàng cam kết giữ nguyên số tiền thanh toán hàng tháng trong 5 năm đầu, cơ chế này chỉ làm giảm phần nợ gốc được trả và dồn rủi ro về sau.

Ông Takashi Shiozawa, đại diện Mogecheck, cho biết các ngân hàng đã bắt đầu siết điều kiện đối với các gói vay 50 năm. Khi BoJ từng bước thu hẹp khoảng cách lãi suất thực, tâm lý thị trường dần ngập ngừng vì e ngại lãi suất thế chấp tăng có thể kéo tụt giá nhà đất.

Làn sóng thắt chặt lan sang tiêu dùng và xe cộ

Tác động từ chính sách thắt chặt tiền tệ đang lan dần sang các phân khúc tiêu dùng khác, dù Nhật Bản vốn là nền kinh tế có tỷ lệ đòn bẩy thấp.

Tại thị trường xe hơi, trả bằng tiền mặt vẫn là phương thức phổ biến nhất; các gói vay tín dụng thông thường và tài chính từ hãng xe mỗi bên chỉ chiếm khoảng 15%. Dù vậy, hãng xe Nissan cho biết chi phí vốn tăng đã buộc các đơn vị tài chính nâng lãi suất sau nhiều năm giữ nguyên. Việc trao đổi phương án hỗ trợ vốn tại các đại lý trở nên khó khăn hơn khi giá xe đắt đỏ.

Trong khi đó, chuỗi bán lẻ đồ hiệu cũ Allu đã cắt giảm số kỳ trả góp không lãi suất từ 60 tháng xuống còn 24 tháng đối với một số khoản mua sắm từ tháng 8, nhằm thích ứng với mặt bằng chi phí vốn đi lên.

Doanh nghiệp nhỏ đứng trước nguy cơ thua lỗ

Khu vực doanh nghiệp nhỏ – nơi tạo việc làm cho 70% lực lượng lao động Nhật Bản – là đối tượng chịu rủi ro hàng đầu. Dự định mở rộng 50% diện tích trang trại lúa tại tỉnh Ibaraki của ông Takahiro Yamaguchi nhằm giải bài toán suy giảm nhân lực và tỷ lệ tự cấp lương thực thấp đang phải tạm dừng. Khoản vay mua kho bãi đã thành gánh nặng, trong khi lãi suất vay mua máy kéo tự hành tăng cao và giá gạo sụt giảm khiến ông Yamaguchi tính đến việc hoãn kế hoạch thêm một năm.

Oxford Economics ước tính nếu lãi suất cho vay tăng 1 điểm phần trăm, tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ rơi vào cảnh thua lỗ có thể nhảy từ 27% lên 31%. Lợi nhuận sụt giảm sẽ kéo tụt chi tiêu đầu tư vốn, làm xói mòn sức cạnh tranh và cản trở khả năng tăng lương của khối này.

Chuyên gia Masaki Nakano từ Viện nghiên cứu thuộc Tổng công ty Tài chính Nhật Bản nhận định nhu cầu bán dẫn và AI đang tạm thời khỏa lấp tác động thắt chặt, nhưng nếu tiếp tục nâng lãi suất, khoảng cách giữa doanh nghiệp mạnh và yếu sẽ ngày càng nới rộng. Ông Masayuki Fujino, chủ công ty cơ khí chính xác Fuji Seiki, so sánh việc tăng lãi suất giống như những cú đòn tỉa liên tiếp trong quyền anh, dần dần gây tổn thương rõ rệt lên sức khỏe doanh nghiệp.

Dòng tiền người già hưởng lợi từ kỷ nguyên mới

Ở chiều ngược lại, thế hệ người cao tuổi sở hữu lượng tài sản tích lũy lớn lại đón nhận làn sóng tăng lãi suất với tâm thế tích cực. Khảo sát của chính phủ ghi nhận tài sản tài chính của các hộ gia đình dưới 30 tuổi đã tăng mạnh 62% giai đoạn 2019–2024 lên mức bình quân 3,2 triệu yên. Tuy nhiên, con số này vẫn quá chênh lệch khi đặt cạnh mức 23,4 triệu yên của các hộ gia đình có chủ hộ ở độ tuổi 60.

Ông Takeo Kondo, chủ một doanh nghiệp biển hiệu 77 tuổi, khẳng định môi trường lãi suất mới đem lại lợi nhuận tốt hơn cho khoản tiền tiết kiệm mà bản thân gần như không chịu rủi ro nào. Nhận định từ Bộ Tài chính cho thấy do lãi suất tiền gửi 5 năm vẫn thấp hơn lạm phát, nhiều nhà đầu tư cá nhân lớn tuổi đã chủ động chuyển tiền sang trái phiếu chính phủ có lợi suất tốt hơn và thị trường cổ phiếu.

Báo cáo từ Viện Nghiên cứu Nhật Bản chỉ ra rằng tính đến tháng 6/2026, tỷ trọng tiền mặt và tiền gửi của các hộ gia đình trong nước đã giảm 5 điểm phần trăm trong vòng một năm. Cùng thời gian đó, tỷ trọng nắm giữ chứng khoán tăng 6 điểm phần trăm, phản ánh sự dịch chuyển rõ nét trong cơ cấu tài sản tài chính của người dân Nhật Bản.