Nguy cơ mai một giống gà quý gắn với truyền thuyết Việt

Trong kho tàng truyền thuyết dân gian thời đại Hùng Vương, lễ vật mà Sơn Tinh mang đến cầu hôn công chúa Mỵ Nương gồm voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Trong đó, gà nhiều cựa là sản vật đặc biệt gắn với vùng đất xã Tân Sơn và từ lâu đã được người dân nuôi theo hình thức tự nhiên nhằm gìn giữ di sản văn hóa bản địa. Tuy nhiên, trước nhịp sống hiện đại, khi nhiều giống bản địa dần mai một, giống gà quý này cũng từng đứng trước nguy cơ bị pha tạp, thậm chí thất truyền, do lối chăn nuôi manh mún và thiếu quy hoạch trong cộng đồng.

Ông Phạm Duy Hiếu, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Tân Sơn cho biết khu vực xã Tân Sơn và các xã lân cận thuộc huyện Tân Sơn cũ là nơi duy nhất trên cả nước hiện còn nuôi gà nhiều cựa với quy mô khoảng hơn 30.000 con mỗi năm. Theo ông Hiếu, trước đây người dân chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của giống gà này nên chủ yếu chăn thả tự nhiên, chưa chú trọng kỹ thuật chăm sóc cũng như phòng bệnh. Chính vì vậy, đã có thời điểm giống gà nhiều cựa quý hiếm này đứng trước nguy cơ mai một, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn gen đặc hữu của địa phương.

Gà nhiều cựa sở hữu những đặc điểm ngoại hình rất đặc trưng như mào to, dày, bộ lông đa dạng màu sắc, óng mượt và mang dáng dấp hoang dã. Chân gà thường có từ sáu đến tám cựa, cá biệt có những con đủ chín cựa với dáng đi oai vệ và tiếng gáy vang vọng núi rừng. Đây là giống gà có khả năng sinh tồn cao, sức đề kháng tốt, mang nhiều đặc tính gần với gà rừng nên thích nghi nhanh và phát triển khỏe mạnh trong môi trường tự nhiên đồi núi. Nhờ những ưu điểm nổi bật này, giống gà vẫn tồn tại qua hàng ngàn năm lịch sử, gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh của người dân vùng đất Tổ.

Thịt gà nhiều cựa tại Tân Sơn thường có kích thước nhỏ hơn so với gà ta thông thường nhưng bù lại rất chắc, thơm và ngọt. Điểm đặc biệt nằm ở độ dai vừa phải, săn chắc cùng lớp mỡ rất ít, tạo nên cảm nhận đậm đà ngay từ lần đầu thưởng thức. Chính hương vị đặc trưng này đã góp phần định hình giá trị thương hiệu riêng cho đặc sản đất Tổ, thu hút sự quan tâm của đông đảo thực khách trên cả nước. Tuy nhiên, nếu thiếu sự đầu tư bài bản cùng quy trình phục tráng khoa học, những giá trị tinh túy này rất dễ bị biến đổi trước tình trạng lai tạp tự phát diễn ra trong thời gian dài.

Anh Nguyễn Văn Đức, Giám đốc Công ty TNHH Nắng Trung Du chia sẻ rằng từ nhỏ anh đã quen thuộc với hình ảnh những con gà nhiều cựa chạy quanh sân nhà. Khi đó, chưa ai nhận ra đây là giống quý nên việc nuôi chủ yếu mang tính tự phát, khiến giống dần bị pha tạp và không còn giữ được vẻ oai vệ vốn có. Anh luôn trăn trở rằng nếu không có người tâm huyết gìn giữ thì thế hệ sau chỉ còn biết đến hình ảnh gà chín cựa qua sách vở truyền thuyết. Chính nỗi trăn trở ấy đã thôi thúc người giáo viên trẻ rẽ hướng sang con đường chăn nuôi đầy thử thách.

Quyết tâm khởi nghiệp từ chính sản vật quê hương, anh Đức đã dành nhiều năm lặn lội khắp vùng núi để tìm kiếm và gom những cá thể thuần chủng còn sót lại trong dân. Quá trình phục tráng và nhân giống đòi hỏi sự kiên trì cao bởi nguồn con giống trên địa bàn huyện Tân Sơn cũ vô cùng khan hiếm. Anh phải đến từng hộ dân vùng cao, kiên nhẫn thuyết phục để lựa chọn những cá thể đạt yêu cầu về số lượng cựa cũng như hình thể. Đây chính là nền tảng quan trọng giúp anh xây dựng quy trình nhân giống chuẩn, qua đó bảo tồn được những đặc tính quý giá nhất của dòng gà này.

Sự mai một của giống gà chín cựa không chỉ đồng nghĩa với việc mất đi một giống vật nuôi quý mà còn kéo theo nguy cơ đứt gãy các giá trị văn hóa truyền thống của vùng núi rừng. Với đặc thù địa hình đồi núi dốc, hoạt động chăn nuôi trước đây gặp nhiều khó khăn về nguồn thức ăn cũng như dịch bệnh trong thời điểm giao mùa. Nhiều hộ dân dù muốn gắn bó với nghề nhưng do tỷ lệ hao hụt cao nên đã dần chuyển sang các loại vật nuôi khác có hiệu quả kinh tế nhanh hơn. Chính thực tế này đã tạo ra khoảng trống trong công tác bảo tồn các sản vật mang tính biểu tượng của địa phương suốt một thời gian dài.

Giải pháp bảo tồn gắn với phát triển kinh tế bền vững

Trước thực trạng đó, UBND xã Tân Sơn đã triển khai dự án chăn nuôi gà nhiều cựa từ tháng 10 năm 2025, với mục tiêu cốt lõi là hỗ trợ người dân phát triển sản xuất. Dự án đặc biệt chú trọng việc chuyển giao kỹ thuật chăn nuôi, qua đó giúp người dân nâng cao nhận thức về quy trình chăm sóc và phòng bệnh một cách khoa học. Tổng kinh phí thực hiện gần 200 triệu đồng, trong đó ngân sách Nhà nước hỗ trợ phần lớn để cung cấp con giống, thuốc thú y và thức ăn. Nhờ vậy, các hộ nghèo và cận nghèo có thêm điều kiện tiếp cận phương thức sản xuất tiên tiến, từng bước nâng cao thu nhập ổn định.

Ông Nguyễn Văn Trọng, một hộ dân tại khu 6 xã Tân Sơn chia sẻ rằng dù đã có nhiều năm kinh nghiệm nuôi gà, ông vẫn tích cực tham gia các lớp tập huấn khi tham gia dự án. Gia đình ông được hướng dẫn cách xây dựng chuồng trại đảm bảo vệ sinh, cũng như cách phối trộn thức ăn theo mùa để đàn gà phát triển tốt nhất. Theo ông Trọng, việc áp dụng khoa học kỹ thuật đã giúp đàn gà tăng trọng nhanh hơn nhưng vẫn giữ được chất lượng thịt đặc trưng, đồng thời giảm thiểu rủi ro do biến đổi khí hậu trong quá trình chăn nuôi thực tế.

Trong quá trình chăn nuôi, các hộ dân áp dụng phương thức bán chăn thả dưới tán rừng nhằm tận dụng tối đa lợi thế tự nhiên của địa hình đồi núi. Bà Nguyễn Thị Sinh, một thành viên tham gia dự án cho biết nước uống cho gà mỗi ngày đều được đun sôi cùng lá ổi, gừng và một số loại lá rừng để tăng sức đề kháng tự nhiên. Thức ăn chủ yếu được chế biến từ phụ phẩm nông nghiệp như ngô, cám gạo và rau rừng. Đồng thời, việc sử dụng tỏi hoặc lá diếp cá để phòng bệnh giúp tiết kiệm đáng kể chi phí thuốc thú y, qua đó tạo ra sản phẩm gà sạch, đáp ứng tiêu chuẩn đặc sản vùng miền.

Song song với các dự án cộng đồng, mô hình khởi nghiệp của anh Nguyễn Văn Đức với phương thức nuôi gà du mục trên ô tô đã mở ra hướng đi mới cho ngành chăn nuôi địa phương. Anh tận dụng những chiếc xe cũ làm chuồng di động, di chuyển đàn gà đến các bãi sông, triền đồi chè để chúng phát triển theo đúng bản năng tự nhiên. Gà được tắm cát, ăn sỏi và bắt côn trùng, nhờ đó luôn khỏe mạnh mà không cần sử dụng thức ăn công nghiệp. Cách làm này không chỉ giúp gà vận động nhiều để thịt chắc hơn mà còn tạo điều kiện cho đất đai phục hồi sau mỗi chu kỳ chăn thả.

Anh Nguyễn Văn Đức cho biết thêm, giá trị lớn nhất của mô hình du mục không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế mà còn ở việc gắn sản xuất nông nghiệp với yếu tố văn hóa. Khách hàng tìm mua gà không chỉ vì chất lượng thịt mà còn bởi mong muốn sở hữu một phần câu chuyện truyền thuyết đất Tổ linh thiêng. Hiện nay, anh đang đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số bằng cách gắn mã QR cho đàn gà và sản xuất video giới thiệu trên các nền tảng mạng xã hội. Sự minh bạch trong quy trình nuôi dưỡng đã góp phần củng cố niềm tin của khách hàng, từ đó gia tăng giá trị thương hiệu cho sản phẩm gà nhiều cựa trên thị trường.

Hiệu quả rõ rệt từ các giải pháp đồng bộ đã góp phần thay đổi hoàn toàn tư duy sản xuất của bà con dân tộc thiểu số, từ hình thức tự phát sang sản xuất hàng hóa chuyên nghiệp. Ông Phạm Duy Hiếu khẳng định rằng sự kết hợp giữa bảo tồn giống quý và phát triển kinh tế xanh đang tạo động lực thúc đẩy du lịch địa phương phát triển. Sau hơn bốn tháng triển khai, đàn gà tại xã phát triển ổn định với tỷ lệ sống đạt 92% và trọng lượng trung bình đáp ứng yêu cầu thương phẩm. Điều này cho thấy khi có định hướng đúng đắn, sản vật truyền thống hoàn toàn có thể trở thành một hướng phát triển kinh tế hiệu quả.

Bằng sự kết hợp hài hòa giữa kiến thức kỹ thuật hiện đại và kinh nghiệm dân gian, giống gà nhiều cựa tại Tân Sơn đã thực sự hồi sinh mạnh mẽ từ bàn tay của người nông dân cần cù. Những cá thể gà đạt chuẩn chín cựa hiện nay có giá trị kinh tế cao, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng chục hộ dân trong khu vực huyện miền núi. Thành công của mô hình không chỉ được thể hiện qua doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm mà còn nằm ở việc gìn giữ niềm tự hào về một sản vật quý gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế hệ.