Rào cản kỹ thuật thách thức hàng hóa xuất khẩu

Tại Hội nghị “Cập nhật và phổ biến thông tin các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định RCEP và Nghị định số 280 của Trung Quốc”, bà Tôn Nữ Thục Uyên, Phó Trưởng ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết TBT là hệ thống các quy định liên quan đến tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, ghi nhãn, bao gói và yêu cầu quản lý chất lượng đối với hàng hóa lưu thông trên thị trường quốc tế. Cùng với SPS, đây là hai nhóm công cụ kỹ thuật quan trọng mà doanh nghiệp bắt buộc phải tuân thủ khi tham gia thương mại toàn cầu.

Theo bà Uyên, nếu SPS tập trung vào an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật thì TBT lại bao trùm các yêu cầu kỹ thuật như tiêu chuẩn, quy chuẩn, ghi nhãn, bao gói và truy xuất nguồn gốc. Hai nhóm này luôn song hành trong hoạt động xuất khẩu. Kể từ khi Việt Nam trở thành thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới World Trade Organization từ tháng 1/2007, Việt Nam đã cam kết thực hiện đầy đủ Hiệp định TBT mà không có giai đoạn chuyển tiếp, qua đó đặt ra yêu cầu hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật trong nước để đáp ứng tiến trình hội nhập.

Hiện nay, nền tảng pháp lý trong lĩnh vực này gồm Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Hai luật này đã được sửa đổi, bổ sung vào tháng 6/2025 nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, phù hợp với thực tiễn hội nhập và yêu cầu quản lý mới. Thực tiễn xuất khẩu nông sản cho thấy, nếu SPS hướng tới an toàn thực phẩm thì TBT lại nhấn mạnh minh bạch thông tin hàng hóa và hạn chế nguy cơ gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Bà Uyên dẫn chứng, với mặt hàng tôm xuất khẩu sang Hoa Kỳ, doanh nghiệp không chỉ phải đáp ứng yêu cầu kiểm dịch và an toàn thực phẩm theo SPS mà còn cần tuân thủ các quy định về kích cỡ, bao gói và ghi nhãn theo TBT. Tại thị trường này, quy định về kích cỡ tôm được chuẩn hóa rất cụ thể, yêu cầu số lượng con tôm trong từng đơn vị đóng gói phải đúng tiêu chuẩn thì mới được thông quan. Tương tự, với mặt hàng cà phê, trong khi cơ quan kiểm dịch tập trung vào dư lượng thuốc bảo vệ thực vật thì TBT lại yêu cầu ghi nhãn chính xác và bao gói phù hợp. Việc tuân thủ đầy đủ các yêu cầu này giúp doanh nghiệp củng cố uy tín tại các thị trường khó tính.

Doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực xuất khẩu

Để thâm nhập thị trường quốc tế, mỗi doanh nghiệp cần nắm rõ sự khác biệt trong quy định ghi nhãn giữa các quốc gia. Tại Hàn Quốc, đối với sản phẩm nước ép cô đặc công bố 100%, trong một số trường hợp vẫn được phép ghi nhãn dù có sử dụng phụ gia. Ngược lại, Liên minh châu Âu European Union áp dụng quy định nghiêm ngặt hơn, yêu cầu sản phẩm ghi nhãn 100% phải là nguyên chất hoàn toàn. Đối với đồ uống chứa caffeine, Hàn Quốc quy định hàm lượng không vượt quá 0,15 mg/ml; nếu vượt ngưỡng, doanh nghiệp bắt buộc phải thể hiện rõ thông tin trên nhãn.

Bà Uyên cho rằng, tiêu chuẩn mang tính tự nguyện, trong khi quy chuẩn kỹ thuật là bắt buộc. Khi đã được luật hóa, doanh nghiệp buộc phải tuân thủ để bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước. Tiêu chuẩn quốc tế đóng vai trò tham chiếu quan trọng nhằm cân bằng giữa bảo vệ lợi ích quốc gia và thúc đẩy thương mại minh bạch. Theo bà, mỗi năm trong khuôn khổ World Trade Organization có khoảng 4.000 đến 5.000 thông báo về các biện pháp TBT được các quốc gia ban hành, sửa đổi hoặc bổ sung. Đây là thách thức lớn nếu doanh nghiệp không theo kịp các thay đổi về chính sách kỹ thuật của thị trường.

Để khắc phục, Hàn Quốc đã triển khai hình thức ghi nhãn điện tử, cho phép tích hợp mã QR để cung cấp thông tin về nguồn gốc và quy trình sản xuất. Tại Australia, hệ thống ghi nhãn tập trung vào tám nhóm thông tin cơ bản. Đây là những mô hình mà doanh nghiệp Việt Nam có thể tham khảo để nâng cao giá trị sản phẩm. Việt Nam đang thực hiện đầy đủ cơ chế minh bạch hóa theo cam kết quốc tế, đồng thời hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả quản lý. Nếu không chủ động cập nhật thông tin, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn lớn khi xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.

Bà Uyên lưu ý rằng nhiều tranh chấp thương mại phát sinh ngay từ giai đoạn dự thảo quy định kỹ thuật. Nếu chỉ phản ứng khi quy định đã ban hành và có hiệu lực, khả năng điều chỉnh sẽ rất hạn chế. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi, tham gia góp ý ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách, đồng thời khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu TBT để cập nhật thông tin kịp thời. Việc chủ động từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, tận dụng tốt hơn cơ hội từ các thị trường xuất khẩu, biến các rào cản kỹ thuật thành lợi thế cạnh tranh. Sự chỉn chu trong từng nhãn dán, bao bì chính là bước đi để nông sản Việt Nam tiến xa hơn trên bản đồ thương mại thế giới.