Những ngày cuối vụ, cánh đồng dưa tại xã Vĩnh Tú, huyện Vĩnh Linh phủ một màu xanh xen lẫn những trái dưa đã chín đỏ nhưng chưa được thu hoạch. Trên bờ ruộng, nông dân thấp thỏm chờ đợi những chuyến xe thu mua hiếm hoi.

“Thương lái trả 2.500 – 3.000 đồng/kg mà vẫn phải năn nỉ họ mới mua. Giá này thì càng cắt càng lỗ,” anh Nguyễn Văn H., một hộ trồng dưa lâu năm, chia sẻ. Theo anh, nếu không thu hoạch kịp thời, dưa sẽ nứt và hỏng, thiệt hại càng lớn hơn.

Năm nay, thời tiết thuận lợi giúp dưa hấu đạt năng suất cao. Tuy nhiên, đầu ra lại gặp khó khi thị trường tiêu thụ chậm, xuất khẩu thiếu ổn định. Toàn tỉnh hiện có gần 300 ha trồng dưa, sản lượng lớn nhưng không có kênh tiêu thụ tương xứng, khiến giá thu mua lao dốc.

Với mức giá dưới 3.000 đồng/kg, nhiều hộ dân cho biết không đủ bù chi phí đầu tư. Chị Lê Thị M., có gần 3 sào dưa, cho hay gia đình đã bỏ ra hơn 20 triệu đồng cho vụ này. “Nếu bán được 6.000 – 7.000 đồng/kg thì còn có lãi nhẹ, còn giá hiện tại coi như mất trắng,” chị nói.

Không ít nông dân rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: thu hoạch thì lỗ, còn để lại thì nguy cơ hư hỏng. Trên các tuyến đường vào vùng trồng dưa, xe thu mua xuất hiện thưa thớt. Các thương lái cũng dè dặt khi nhập hàng do sức tiêu thụ yếu.

“Dưa nhiều mà bán không kịp nên chúng tôi không dám lấy số lượng lớn,” một thương lái cho biết.

Tại Chợ đầu mối Long Biên – một trong những điểm trung chuyển nông sản lớn ở miền Bắc, lượng dưa hấu từ miền Trung vẫn đổ về mỗi đêm nhưng sức mua không tăng tương ứng. Giá nhập tại chợ dao động 4.000 – 6.000 đồng/kg, cao hơn tại ruộng nhưng tiêu thụ bán lẻ chậm.

Một tiểu thương cho biết: “Hàng về nhiều mà bán buôn cho các chợ nhỏ cũng chậm. Có hôm tồn hàng phải hạ giá sâu để đẩy đi trong ngày.”

Theo các tiểu thương, nguyên nhân chính là nguồn cung từ nhiều địa phương cùng lúc tăng mạnh, trong khi thời tiết chưa vào cao điểm tiêu thụ. Khoảng chênh lệch giá từ ruộng đến chợ có cải thiện nhưng không đủ để “cứu” người trồng.

Thực tế này không mới. Tình trạng “được mùa rớt giá” lặp lại nhiều năm với các loại nông sản khi bước vào chính vụ. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết chuỗi và phụ thuộc lớn vào thương lái.

Bên cạnh đó, năng lực bảo quản và chế biến sau thu hoạch còn hạn chế, khiến nông sản buộc phải bán nhanh với giá thấp. Khi thị trường biến động, người nông dân gần như không có công cụ để giảm thiểu rủi ro.

Các chuyên gia cho rằng, để giải bài toán này, cần thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp – hợp tác xã – nông dân, đồng thời mở rộng thị trường xuất khẩu và phát triển chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị nông sản.

Chiều muộn, giữa cái nắng miền Trung, những ruộng dưa vẫn nằm đó, chờ người mua. Tiếng dao cắt dưa thưa dần, không còn rộn ràng như những vụ được giá. “Làm nông quen rồi, năm được năm mất. Chỉ mong vụ sau khá hơn,” một nông dân chia sẻ.

Câu chuyện tại Quảng Trị không chỉ là bài toán của một mùa dưa, mà còn phản ánh thực trạng chung của nông nghiệp Việt Nam: sản lượng tăng nhưng giá trị chưa tương xứng, và người nông dân vẫn là đối tượng chịu rủi ro lớn nhất khi thị trường biến động.