Thách thức lớn từ làn sóng mở rộng diện tích

Trong những ngày này, không khí lao động tại các đồi dứa ở phường Quang Trung và xã Hà Long diễn ra vô cùng khẩn trương. Dọc các lối mòn men theo sườn đồi, từng tốp lao động nhanh tay cắt, phân loại và gùi dứa xuống điểm tập kết cho thương lái. Đáng chú ý, giữa cái nắng gay gắt gần 40 độ C, những người đàn ông gùi dứa thuê vẫn phải gánh trên lưng những sọt quả nặng từ 50 đến 70 kg, vượt quãng đường dài hàng chục đến hàng trăm mét.

Anh Bùi Văn Tướng, người có nhiều năm làm nghề gùi dứa thuê tại địa phương cho biết, mùa thu hoạch là thời điểm bận rộn nhất trong năm. Tại đây có cả chục tổ bốc dứa, mỗi tổ khoảng 20 đến 25 người. Mọi người làm việc liên tục từ sáng tới chiều, trung bình thu hoạch và vận chuyển khoảng 20 đến 30 tấn dứa mỗi ngày. Công việc này được trả công theo tấn, mỗi tấn người lao động nhận từ 500.000 đến 700.000 đồng, tùy vào quãng đường và độ dốc.

Bên cạnh đó, chị Lương Thị Dựa, một lao động địa phương chia sẻ, phụ nữ thường đảm nhận khâu bẻ dứa, lựa quả và đóng thùng, còn nam giới phụ trách gùi và vận chuyển. Dù công việc vất vả với lá dứa sắc nhọn và đường đồi trơn trượt, chị vẫn tham gia thu hoạch thời vụ để tăng thêm thu nhập. Khi dứa được đưa xuống điểm tập kết, thương lái sẽ cân và thanh toán ngay tại chỗ; sau đó xe tải nối đuôi nhau chờ lấy hàng để chở đi tiêu thụ tại các tỉnh phía Bắc hoặc đưa vào nhà máy chế biến.

Tuy nhiên, thực tế tại xã Hà Long lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Dù dứa chín vàng phủ kín ruộng nhưng không còn cảnh thương lái tấp nập như mọi năm. Nhiều hộ dân đang rơi vào cảnh thua lỗ nặng nề do giá giảm sâu và sức mua chậm. Ông Quách Văn Phan, nông dân tại thôn Khắc Dũng cho hay, gia đình ông đã đầu tư khoảng 400 triệu đồng cho hơn 2 ha dứa. Đến nay mới tiêu thụ được ba sào, thu về gần 50 triệu đồng, trong khi phần diện tích còn lại vẫn nằm ngoài đồng và nhiều quả bắt đầu nám vỏ, hư hỏng do nắng nóng kéo dài.

Ông Phan trăn trở rằng, có lúc một kg dứa còn không bằng một bó rau ngoài chợ. Năm ngoái, dứa loại đẹp có thời điểm bán được 14.000 đồng/kg, giá bình quân khoảng 9.000 đồng/kg. Tuy nhiên, năm nay, 1 kg dứa loại một chỉ còn 6.000 đến 7.000 đồng, còn những quả nhỏ hoặc bị nám gần như không có người mua. Việc tiêu thụ khó khăn đến mức dọc các tuyến đường liên thôn, nhiều đống dứa bị loại hoặc đổ bỏ vì không có người thu mua.

Giải pháp căn cơ để khôi phục thị trường tiêu thụ

Việc tiêu thụ dứa gặp khó khăn chưa từng thấy khiến người dân vô cùng sốt ruột. Ông Quách Văn Nhất, Trưởng thôn Khắc Dũng khẳng định, chưa năm nào việc tiêu thụ dứa lại rơi vào tình cảnh bi đát như hiện nay. Lượng thương lái đến thu mua giảm mạnh khiến nhiều diện tích dứa chín quá lứa, mất đi giá trị thương phẩm. Điều này không chỉ gây thiệt hại về doanh thu mà còn ảnh hưởng đến nguồn giống cho vụ sau, làm tăng thêm chi phí sản xuất đầu vào.

Theo ông Trịnh Văn Chất, Trưởng phòng Trồng trọt, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Thanh Hóa, nguyên nhân chính khiến giá dứa giảm sâu là do diện tích trồng tăng nhanh, trong khi đầu ra vẫn phụ thuộc chủ yếu vào thương lái tự do. Việc thiếu các chuỗi liên kết tiêu thụ và hợp đồng bao tiêu sản phẩm với doanh nghiệp khiến thị trường dễ rơi vào trạng thái cung vượt cầu khi sản lượng tăng mạnh. Hiện nay, chi phí đầu tư cho một ha dứa khoảng 275 triệu đồng, bao gồm giống, phân bón, nhân công và phí đất đai. Người nông dân chỉ có thể hòa vốn khi bán được giá khoảng 5.000 đồng/kg.

Bà Phùng Thị Luyên, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Hà Long nhận định, sự kết hợp giữa giá bán thấp cùng thời tiết bất lợi đã khiến nhiều hộ sản xuất rơi vào cảnh thua lỗ. Nhiều người cố gắng dùng lưới che nắng để hạn chế cháy quả nhưng hiệu quả không đáng kể. Ngành nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa cho biết, việc mở rộng diện tích dứa thời gian qua xuất phát từ giai đoạn giá dứa gai tăng cao, có thời điểm đạt tới 16.000 đồng/kg, dẫn đến việc chuyển đổi ồ ạt từ đất trồng mía sang trồng dứa.

Hiện tại, quy hoạch dứa trên địa bàn đã tăng lên khoảng 5.500 ha, vượt xa so với định hướng ban đầu là 2.300 ha đến năm 2030. Để giải quyết bài toán đầu ra, tỉnh Thanh Hóa đang thu hút các nhà đầu tư lớn xây dựng nhà máy chế biến quy mô lớn. Dự kiến khi đi vào hoạt động, các nhà máy này cần nguồn nguyên liệu tương đương 2.500 ha, qua đó góp phần tiêu thụ đáng kể sản lượng cho vùng nguyên liệu.

Ông Trịnh Văn Chất cho biết thêm, địa phương đang triển khai các chính sách hỗ trợ tích tụ đất đai, phát triển vùng sản xuất tập trung. Đồng thời, ngành chức năng yêu cầu các địa phương kiểm soát chặt việc mở rộng diện tích trồng mới, hướng dẫn người dân sản xuất rải vụ, quản lý tốt nguồn giống và hỗ trợ phát triển cây giống nuôi cấy mô. Những giải pháp đồng bộ này được kỳ vọng sẽ nâng cao năng suất, chất lượng và đảm bảo sự phát triển kinh tế bền vững cho cây dứa gai trên đất Thanh Hóa.