Trên khắp Đông Nam Á, hàng chục triệu hộ nông dân quy mô nhỏ đang chật vật tìm nguồn phân bón giá phải chăng cũng như dầu diesel để vận hành máy kéo, máy bơm tưới tiêu và thiết bị gieo lúa. Tại Thái Lan, một số nông dân thậm chí để lúa chín ngoài đồng vì chi phí thu hoạch quá cao.

Chuỗi cung ứng gián đoạn, lo ngại thiếu lương thực gia tăng

Tình trạng khan hiếm nguồn cung cho thấy cuộc chiến kéo dài sáu tuần tại Iran đã làm đảo lộn thương mại toàn cầu và làm dấy lên lo ngại về nguy cơ thiếu lương thực. Không chỉ đẩy giá dầu tăng, việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa – dù đã có lệnh ngừng bắn tạm thời – đã làm tắc nghẽn tuyến vận chuyển quan trọng của nhiên liệu và phân bón, đặc biệt ảnh hưởng đến châu Á.

Ông Patrick Davenport, Giám đốc và đồng sáng lập công ty nông nghiệp BRM Agro tại Campuchia, cho biết: “Có rất nhiều nông dân hoảng loạn. Phần lớn đều làm nông nghiệp, và tất cả đều đang chịu thiệt hại”. Được biết quốc gia này có khoảng 3/4 dân số sống ở khu vực nông thôn. 

Gạo là lương thực chính của hơn một nửa dân số thế giới, đồng thời là nguồn sống của nhiều cộng đồng nông thôn tại khu vực mà nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế. Tuy nhiên, nông dân đang bị “kẹp” giữa chi phí đầu vào tăng gấp đôi, thậm chí gấp 3, trong khi giá bán vẫn ở mức thấp.

Do tồn kho dồi dào, giá gạo trắng 5% tấm của Thái Lan đã giảm xuống mức thấp nhất trong một thập kỷ vào cuối tháng 10 năm ngoái và chỉ hồi phục nhẹ kể từ đó, phần lớn thời gian tháng trước vẫn dưới 400 USD/tấn.

Máximo Torero, kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, nhận định: “Biên lợi nhuận cực kỳ mỏng, điều đó đồng nghĩa họ sẽ giảm diện tích gieo trồng. Không có giải pháp nào khác ngoài việc các tàu phải lưu thông trở lại qua tuyến Hormuz”. Ông cảnh báo nếu eo Hormuz tiếp tục bị phong tỏa thêm 20 – 30 ngày, nguồn cung lương thực có thể bị ảnh hưởng ngay trong nửa cuối năm. 

Nông dân chần chừ, sản lượng có nguy cơ sụt giảm

Tại Campuchia, một số nông dân không muốn gieo trồng trong tháng này nếu chưa đảm bảo đầu ra. Theo ông Davenport, khoảng 10% trong số 2.000 nông dân hợp tác với công ty của ông nói rằng họ sẽ không gieo trồng nếu không có mức giá cố định cho vụ mới.

Ở Philippines – quốc gia vừa là nhà nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới vừa là nước sản xuất lớn – sản lượng lúa có thể giảm ít nhất 10% trong năm nay, theo ông Raul Montemayor. Điều này tương đương khoảng 2 triệu tấn gạo bị mất, dựa trên dự báo sản lượng quốc gia đạt 20,3 triệu tấn.

Tình trạng thiếu hụt đầu vào xảy ra đúng vào giai đoạn quan trọng đối với nông dân Đông Nam Á – khi nhiều nơi canh tác 2 đến 3 vụ mỗi năm và đang chuyển giao giữa các mùa vụ. Hiện việc thu hoạch vụ khô đang diễn ra, trong khi việc gieo trồng vụ lúa nước chính bắt đầu tại Thái Lan và Philippines.

Alisher Mirzabaev, chuyên gia phân tích chính sách và biến đổi khí hậu tại Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế, cho hay: “Đây là lúc chi phí nhiên liệu và phân bón trở nên đặc biệt quan trọng. Nguồn cung cũng vậy. Về an ninh lương thực, chúng ta vẫn có ‘đệm’ từ tồn kho, nhưng không nên chủ quan”.

Các nước châu Á chịu tác động khác nhau

Ở những nơi khác tại châu Á, mùa gieo trồng chính ở Ấn Độ – một trong những nước sản xuất lớn – còn cách vài tháng, trong khi Trung Quốc phần nào ít bị ảnh hưởng hơn từ cú sốc năng lượng và phân bón.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, nơi trồng lúa 3 vụ/năm, nông dân gần như chỉ hòa vốn khi thu hoạch vụ chính. Chi phí sản xuất tăng mạnh khiến một số người cân nhắc giảm xuống còn 2 vụ, theo ông Phạm Văn Nhật (63 tuổi) ở tỉnh Vĩnh Long.

Trong khi đó, tại Thái Lan, một số nông dân quyết định không thu hoạch lúa đã chín hoặc trì hoãn thu hoạch, làm suy giảm chất lượng. Theo báo cáo ngày 31/3 của Trung tâm Nghiên cứu Kasikorn, sản lượng vụ khô tháng 3 – 4 có thể giảm khoảng 19% so với cùng kỳ năm trước.

Việc gieo trồng vụ chính của Thái Lan dự kiến bắt đầu trong vài tuần tới. Dù khó có khả năng nông dân dừng sản xuất hoàn toàn, ông Pramote Charoensilp (Chủ tịch Hiệp hội Nông dân Thái Lan) cho rằng sản lượng sẽ phụ thuộc lớn vào khả năng tiếp cận phân bón.

Tìm kiếm giải pháp trong bối cảnh hạn chế

Với việc gián đoạn dự kiến ​​sẽ kéo dài, nông dân đang tìm cách giảm phụ thuộc vào phân bón và nhiên liệu nhập khẩu. Một số chuyển sang trồng ngô – loại cây cần ít nước hơn từ hệ thống tưới chạy bằng diesel.

Công ty BRM tại Campuchia cũng đẩy nhanh kế hoạch sản xuất phân bón hữu cơ sinh học, đồng thời tìm nguồn cung máy kéo điện và máy bơm nước chạy năng lượng mặt trời.

Tuy vậy, lựa chọn vẫn rất hạn chế đối với nhiều nông dân phụ thuộc hoàn toàn vào lúa gạo, buộc họ phải tiếp tục gieo trồng dù có nguy cơ thua lỗ.

“Chúng tôi không có lựa chọn nào khác”, ông Ruel Bantugan, một nông dân trồng lúa tại tỉnh Bataan (Philippines), nói. “Chỉ còn cách đánh cược và tiếp tục gieo trồng, thay vì bỏ hoang đất”.