Những thân tre, sợi cói từng chỉ quanh quẩn sau lũy tre làng nay đang chễm chệ trên kệ hàng của các siêu thị nội thất lớn tại Mỹ và châu Âu. Số liệu hải quan vừa công bố cho thấy một kịch bản tăng trưởng đầy lạc quan của ngành thủ công mỹ nghệ. Lũy kế 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu mây tre đan mang về gần 743 triệu USD, tăng 16% so với cùng kỳ. Mức tăng này không tự nhiên sinh ra mà phản ánh trực tiếp một cuộc dịch chuyển lớn trong hành vi tiêu dùng toàn cầu, nơi những vật liệu công nghiệp lạnh lẽo dần nhường chỗ cho sản phẩm mang hơi thở thiên nhiên.

Dòng tiền khổng lồ từ Mỹ và sức mua đột biến từ Nga

Nước Mỹ đang chứng minh họ là đối tác chịu chi nhất của giới làm nghề thủ công Việt Nam. Chỉ trong 9 tháng, khách hàng từ nền kinh tế lớn nhất thế giới đã chi hơn 364 triệu USD để mua đồ mây tre đan, tăng 23,2% và chiếm tới một nửa tổng doanh thu xuất khẩu toàn ngành. Bước sang tháng 9, tốc độ gom hàng vẫn duy trì đà tăng 24% so với cùng kỳ năm 2025. Xếp sau Mỹ, thị trường Nhật Bản và Tây Ban Nha lần lượt đóng góp 47,2 triệu USD và 36 triệu USD.

Dù vậy, điểm sáng gây bất ngờ nhất trên bản đồ xuất khẩu lại gọi tên Nga. Kim ngạch bán hàng sang quốc gia này vọt lên mức 1,3 triệu USD, tương đương tỷ lệ tăng trưởng 285%. Nếu chỉ tính riêng tháng 9, mức tăng đạt tới 140%. Doanh số tại Nga có quy mô nhỏ nếu đặt cạnh thị trường Mỹ, nhưng tốc độ tăng trưởng ba con số phát đi một tín hiệu rõ ràng về việc đa dạng hóa đầu ra. Các doanh nghiệp nội địa đang nhạy bén len lỏi vào những thị trường ngách, tận dụng khoảng trống nguồn cung để đưa đồ gia dụng tự nhiên tiếp cận tầng lớp trung lưu tại đây.

Cuộc đua vật liệu xanh và tài sản từ 1.000 làng nghề

Sự lên ngôi của hàng thủ công mỹ nghệ bắt nguồn từ áp lực chuyển đổi xanh. Người tiêu dùng phương Tây ngày càng khắt khe và sẵn sàng trả giá cao cho một chiếc giỏ mây hay thảm cói để thay thế đồ nhựa gia dụng. Ngay cả Trung Quốc, quốc gia đang nằm trong top 5 xuất khẩu mây tre đan toàn cầu cùng với Việt Nam, cũng đang ráo riết khôi phục diện tích trồng tre. Nước láng giềng coi tre là vật liệu chiến lược để thay thế nhựa trong các chuỗi sản xuất công nghiệp và tiêu dùng bền vững.

Để đứng vững trong cuộc đua này, Việt Nam sở hữu một nền tảng tài nguyên và văn hóa bản địa đồ sộ. Quỹ đất trồng tre hiện đạt khoảng 1,5 triệu ha, phủ sóng tại 37 tỉnh thành với hàng loạt giống loài mang giá trị kinh tế cao như luồng, lồ ô, tầm vông. Lượng nguyên liệu thô dồi dào này được luân chuyển về hơn 1.000 làng nghề mây tre đan rải rác khắp ba miền. Nếu miền Bắc và miền Trung mạnh về mây, tre, cói thì khu vực Tây Nam Bộ lại làm chủ kỹ thuật đan bèo tây và lá buông. Mạng lưới này tạo ra một hệ sinh thái sản xuất khép kín, duy trì sinh kế cho hàng triệu lao động nông thôn và cung cấp nguồn hàng khổng lồ cho các đối tác ngoại.

Giải bài toán 6 tỷ USD

Theo Hiệp hội Xuất khẩu thủ công mỹ nghệ Việt Nam, các nhà thu mua quốc tế đang trực tiếp tìm đến tận xưởng tại Việt Nam thay vì qua các kênh trung gian. Hàng hóa nội địa thuyết phục được đối tác nhờ độ dẻo dai, kỹ thuật xử lý chống mối mọt phức tạp và giá thành cạnh tranh trực tiếp với Thái Lan hay Indonesia. Các hàng rào thuế quan cũng đang ủng hộ mặt hàng này khi thuế xuất khẩu và thuế giá trị gia tăng đều được áp mức 0%, cộng hưởng cùng các ưu đãi từ hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Ngành lâm sản ngoài gỗ đang đặt mục tiêu chạm mốc kim ngạch 6 tỷ USD vào năm 2030. Để biến con số tham vọng này thành hiện thực, những gốc tre hay thân mây không thể chỉ xuất đi dưới dạng vật dụng đan lát thô sơ. Nút thắt cốt lõi nằm ở việc các doanh nghiệp phải đưa hàm lượng thiết kế hiện đại vào sản phẩm truyền thống. Khi một chiếc ghế mây hay chụp đèn bằng tre của Việt Nam được định hình là tác phẩm nghệ thuật nội thất thay vì vật dụng sinh hoạt thông thường, biên lợi nhuận thu về sẽ bước sang một giới hạn hoàn toàn khác.