Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gia tăng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là "chìa khóa vàng", là yếu tố sống còn để hiện thực hóa khát vọng đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Để làm được điều này, hoạt động nghiên cứu cần gắn liền với thực tiễn sản xuất, kinh doanh và tạo ra những thương hiệu, sản phẩm mang hàm lượng giá trị cao.

Lấy hiệu quả thực tiễn và mức độ thương mại hóa làm thước đo

Định hướng mang tính nền tảng được Thủ tướng đưa ra là mọi chương trình, nhiệm vụ khoa học đổi mới sáng tạo phải hướng tới giải quyết các bài toán lớn của đất nước, phục vụ trực tiếp cho người dân, doanh nghiệp. Đặc biệt, kết quả thực hiện phải được đánh giá thông qua sản phẩm đầu ra, hiệu quả thực tiễn và mức độ thương mại hóa. Những sản phẩm công nghệ chiến lược phải có giá trị gia tăng, tỷ lệ nội địa hóa cao và đóng góp thực chất vào năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Thủ tướng nhấn mạnh: "Phải chuyển mạnh từ tư duy 'làm cho có' sang tư duy 'tạo ra sản phẩm' một cách thực chất, có giá trị thực chất, hiệu quả thực chất".

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần lấy doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học làm trung tâm, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò chủ chốt trong việc ứng dụng và thương mại hóa công nghệ. Mục tiêu chiến lược là phải hình thành được các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam có năng lực dẫn dắt, đủ sức cạnh tranh trên trường quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ cốt lõi.

Tháo gỡ điểm nghẽn tài chính, nhà nước đóng vai trò "người mua đầu tiên"

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là việc huy động nguồn lực và cơ chế chính sách chưa theo kịp tốc độ phát triển. Thủ tướng yêu cầu khẩn trương rà soát, tháo gỡ ngay các điểm nghẽn về cơ chế tài chính. Dòng vốn cần được ưu tiên đảm bảo cho công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, đồng thời thúc đẩy phát triển thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm và doanh nghiệp khởi nghiệp.

"Cơ chế phải đột phá, nếu áp dụng theo quy trình, cơ chế thông thường chúng ta sẽ không thực hiện được những việc đầu tư cho đổi mới sáng tạo. Cho nên bài toán là đặt hàng, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và lấy sản phẩm cuối cùng, sản phẩm đầu ra để đánh giá hiệu quả đầu tư của nhà nước", Thủ tướng nói.

Trong cơ chế mới, Nhà nước không chỉ kiến tạo thể chế mà còn làm tốt vai trò hướng dẫn, kết nối, hỗ trợ nghiên cứu phát triển. Đáng chú ý, Nhà nước sẽ đóng vai trò là "người mua đầu tiên" đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược khi đủ điều kiện, tạo bệ phóng vững chắc cho các sản phẩm công nghệ trong giai đoạn đầu thâm nhập thị trường. Mọi nhiệm vụ đặt hàng cần đảm bảo tiêu chí: rõ bài toán, rõ sản phẩm, rõ cơ quan chủ trì, rõ doanh nghiệp và viện trường tham gia, rõ nguồn lực và rõ thời hạn.

Kiến tạo không gian đổi mới sáng tạo, khơi thông nguồn lực

Đồng hành cùng định hướng của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân khẳng định cần thay đổi mạnh mẽ tư duy quản lý. Nhà nước không chỉ quản lý mà phải kiến tạo sự phát triển, tạo không gian mở cho thị trường công nghệ.

Bộ trưởng nhận định: "Thực tiễn quốc tế cho thấy, không có quốc gia đổi mới sáng tạo mạnh nào mà không xây dựng được một hệ sinh thái thông thoáng, cởi mở và khuyến khích sáng tạo". Ông cũng nhấn mạnh thêm: "Khoa học và công nghệ là lĩnh vực đặc thù. Đổi mới sáng tạo luôn gắn với thử nghiệm, với tính chưa chắc chắn và cả khả năng thất bại. Nếu chỉ quản lý theo tư duy an toàn tuyệt đối, sẽ không thể tạo ra đột phá".

Để hiện thực hóa điều này, Bộ Khoa học và Công nghệ đang hoàn thiện thể chế theo hướng chấp nhận rủi ro có kiểm soát, thúc đẩy cơ chế tự chủ, bảo vệ sở hữu trí tuệ. Đồng thời, 42 chương trình khoa học công nghệ quốc gia sẽ được tái cấu trúc, tinh gọn thành 6 chương trình lớn, tập trung giải quyết các bài toán chiến lược và thiết lập mô hình quản trị thống nhất trên nền tảng số.

Từ góc độ thực tiễn, đại diện giới học thuật và cộng đồng doanh nghiệp cũng đóng góp nhiều giải pháp thiết thực. Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế cấp kinh phí theo gói (block funding) dựa trên uy tín và cam kết đầu ra. Trong khi đó, ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Tập đoàn ThaiBinh Seed, đề xuất Nhà nước hình thành các quỹ đầu tư dài hạn cho công nghệ chiến lược ngành nông nghiệp, cho phép thử nghiệm (sandbox) công nghệ mới và thúc đẩy liên kết "bốn nhà".

Kết luận sự kiện, Thủ tướng kêu gọi đội ngũ tri thức, cộng đồng doanh nghiệp tiếp tục phát huy tinh thần dấn thân, đồng thời khẳng định: "Chính phủ cam kết luôn luôn đồng hành, lắng nghe và tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện thuận lợi nhất để khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới".