Một trong những điểm nhấn đáng chú ý là đề xuất tổ chức các khóa học tiền hôn nhân trên phạm vi toàn quốc, trang bị toàn diện từ kiến thức sức khỏe sinh sản đến kỹ năng quản lý tài chính gia đình, nhằm khuyến khích thanh niên lập gia đình trước tuổi 30 và cải thiện chất lượng dân số.

Mức sinh chạm đáy lịch sử và "độ trì hoãn" kết hôn của giới trẻ

Việt Nam đang phải đối mặt với thách thức lớn về nhân khẩu học khi mức sinh trung bình đã rơi xuống 1,91 con trên một phụ nữ – mức chạm đáy lịch sử và thấp hơn mức sinh thay thế cần thiết. Song song với đó, tuổi kết hôn lần đầu của thanh niên Việt Nam đang tăng nhanh một cách đáng lo ngại. Nếu như trong suốt 20 năm (1999–2019), tuổi kết hôn trung bình chỉ tăng 1,1 tuổi (từ 24,1 lên 25,2 tuổi), thì chỉ riêng 5 năm qua (2019–2024), "độ trì hoãn" này đã tăng tới 2,1 tuổi, đạt mức trung bình 27,3 tuổi. Tại các đô thị lớn và vùng kinh tế trọng điểm như Thành phố Hồ Chí Minh, độ tuổi kết hôn lần đầu trung bình đã lên tới 30,4 tuổi – cao nhất cả nước; các khu vực Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long cũng ghi nhận xu hướng nam giới trì hoãn lập gia đình đến sau tuổi 30.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng giới trẻ "lười yêu, ngại cưới, sợ sinh con" đến từ áp lực tài chính ngày càng lớn, nhu cầu tập trung phát triển sự nghiệp và những khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời lý tưởng. Hệ lụy của mức sinh thấp kéo dài không chỉ gây thiếu hụt nguồn lao động trầm trọng mà còn đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, với dự báo trong 50 năm tới, cấu trúc xã hội sẽ đảo lộn khi cứ hai trẻ em phải gánh vác trách nhiệm chăm sóc cho bốn người cao tuổi.

Đưa kỹ năng quản lý tài chính vào khóa học tiền hôn nhân toàn quốc

Để giải quyết bài toán tâm lý e ngại và giảm thiểu áp lực cho giới trẻ, Bộ Y tế đề xuất giải pháp tổ chức các khóa học trước kết hôn cho nam, nữ thanh niên chuẩn bị lập gia đình trên phạm vi toàn quốc. Điểm mới nổi bật trong chương trình này là bên cạnh các kiến thức nền tảng về hôn nhân và gia đình, sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục, mang thai, sinh con hay nuôi dạy con nhỏ, Bộ Y tế lần đầu tiên chú trọng đưa nội dung "sử dụng và quản lý tài chính gia đình" vào giảng dạy. Việc trang bị kỹ năng quản lý tài chính được kỳ vọng sẽ giúp các cặp đôi trẻ chuẩn bị hành trang kinh tế vững chắc, tự tin quản lý chi tiêu và xây dựng cuộc sống vợ chồng bền vững.

Theo lộ trình, Trung ương sẽ xây dựng, chuẩn hóa bộ tài liệu thống nhất, đồng thời triển khai thử nghiệm, số hóa và tập huấn cho đội ngũ giảng viên, báo cáo viên các cấp. Hằng năm, các tỉnh, thành phố dự kiến lựa chọn khoảng 20% số xã, phường, đặc khu để tổ chức ít nhất một hội nghị, lớp tập huấn hoặc buổi sinh hoạt chuyên đề dành cho thanh niên chuẩn bị kết hôn. Sau tập huấn, cán bộ y tế – dân số cấp xã sẽ phối hợp với các đoàn thể tổ chức truyền thông, tư vấn cho thanh niên và các cặp vợ chồng trẻ tại cộng đồng.

Thí điểm tầm soát vô sinh tại khu công nghiệp và khuyến khích sinh đủ hai con

Cùng với khuyến khích kết hôn trước tuổi 30, dự thảo đưa ra các chính sách can thiệp sâu sát tại những vùng có mức sinh thấp. Cụ thể, Bộ Y tế đề xuất phát động phong trào sinh đủ hai con tại 10 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp hơn trung bình cả nước, bao gồm: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Khánh Hòa, Đồng Nai, Tây Ninh, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau.

Tại các địa phương này, hằng năm sẽ có khoảng 50% số xã, phường tổ chức các hoạt động truyền thông, tư vấn, đối thoại chính sách và biểu dương điển hình tiên tiến trong việc thực hiện sinh đủ hai con. Đặc biệt, nhằm tháo gỡ rào cản về sức khỏe sinh sản, công tác dự phòng vô sinh sẽ được đẩy mạnh truyền thông, khám sàng lọc trên toàn quốc cho vị thành niên, thanh niên và các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ (thực hiện test nhanh Chlamydia Trachomatis đối với nhóm có nguy cơ theo hướng dẫn chuyên môn). Đáng chú ý, dự thảo đề xuất thí điểm tầm soát nguy cơ vô sinh tại các xã có khu công nghiệp thuộc 10 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp nêu trên. Đối tượng ưu tiên của chương trình thí điểm là các cặp vợ chồng kết hôn trên 12 tháng chưa có con, nhất là những trường hợp có vợ hoặc chồng đang làm việc tại các khu công nghiệp, qua đó hỗ trợ khám, xét nghiệm và bảo vệ quyền làm cha mẹ, góp phần vực dậy mức sinh và cải thiện chất lượng dân số một cách bền vững.