Trong bối cảnh các quốc gia đẩy mạnh mục tiêu phát triển bền vững và trung hòa phát thải, Brazil đang cho thấy cách tiếp cận mới trong quản lý chất thải đô thị. Thay vì coi các bãi chôn lấp là gánh nặng môi trường, quốc gia Nam Mỹ này đã biến chúng thành nguồn cung năng lượng tái tạo và tài sản kinh tế thông qua việc thu hồi khí mê-tan để phát điện và tham gia thị trường tín chỉ các-bon.

Nhiều năm trước, các bãi rác tại những đô thị lớn như São Paulo hay Rio de Janeiro được xem là điểm nóng về ô nhiễm môi trường. Quá trình đô thị hóa nhanh khiến lượng rác sinh hoạt tăng mạnh, kéo theo nguy cơ ô nhiễm đất, nguồn nước và phát thải khí mê-tan – loại khí nhà kính có khả năng làm nóng Trái Đất cao hơn nhiều lần so với CO₂ trong ngắn hạn.

Theo các tổ chức môi trường quốc tế, phát thải từ lĩnh vực chất thải đô thị hiện là một trong những nguồn phát sinh khí mê-tan đáng kể trên toàn cầu. Chính vì vậy, việc kiểm soát và tận dụng nguồn khí này đã trở thành ưu tiên trong chiến lược giảm phát thải của Brazil. Từ đầu những năm 2000, quốc gia này bắt đầu triển khai các dự án thu hồi khí mê-tan tại nhiều bãi chôn lấp quy mô lớn. Hệ thống giếng thu khí được lắp đặt sâu trong các ô chôn lấp để hút lượng khí sinh ra trong quá trình phân hủy chất hữu cơ.

Sau khi được xử lý, khí mê-tan trở thành nhiên liệu vận hành các tổ máy phát điện, cung cấp nguồn điện phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Nhờ đó, lượng khí nhà kính vốn phát tán trực tiếp vào khí quyển được chuyển hóa thành nguồn năng lượng sạch có giá trị kinh tế.

Một trong những dự án tiêu biểu là bãi rác Jardim Gramacho tại Rio de Janeiro. Từng là một trong những bãi rác lớn nhất khu vực Mỹ Latinh, nơi đây đã trở thành dự án giảm phát thải quy mô lớn sau khi áp dụng công nghệ thu hồi khí mê-tan và tham gia thị trường tín chỉ các-bon quốc tế.

Khác với điện gió hay điện mặt trời phụ thuộc điều kiện thời tiết, điện sản xuất từ khí bãi rác có nguồn nhiên liệu tương đối ổn định nhờ lượng chất thải phát sinh mỗi ngày, góp phần tăng tính ổn định cho hệ thống năng lượng. Điểm tạo nên sức hấp dẫn của mô hình Brazil là khả năng kết hợp giữa sản xuất điện và kinh doanh tín chỉ các-bon.

Theo các cơ chế quốc tế về giảm phát thải, lượng khí nhà kính được cắt giảm từ các dự án thu hồi khí mê-tan có thể được xác minh và quy đổi thành tín chỉ các-bon để giao dịch trên thị trường. Mỗi tấn CO₂ tương đương được cắt giảm đều có thể trở thành tài sản tài chính. Với các bãi chôn lấp quy mô lớn, số lượng tín chỉ các-bon tạo ra mỗi năm có thể đạt tới hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu đơn vị.

Nguồn thu này giúp các doanh nghiệp và đơn vị quản lý môi trường có thêm nguồn lực để hoàn vốn đầu tư, mở rộng hệ thống xử lý chất thải và tiếp tục đầu tư vào các công nghệ xanh. Thành công của Brazil cho thấy, nếu được vận hành minh bạch và ổn định, thị trường các-bon có thể tạo động lực tài chính mạnh mẽ cho quá trình chuyển đổi xanh. Thay vì xem giảm phát thải là chi phí, mô hình này đã biến khí mê-tan – tác nhân gây ô nhiễm – thành nguồn tài nguyên mang lại giá trị kinh tế.

Bên cạnh hiệu quả tài chính, việc thu hồi khí mê-tan còn giúp giảm mùi hôi, hạn chế nguy cơ cháy nổ tại bãi rác và cải thiện chất lượng môi trường sống cho người dân ở khu vực lân cận. Trong bối cảnh thế giới thúc đẩy mục tiêu Net Zero và thực hiện Cam kết mê-tan toàn cầu, các dự án xử lý rác kết hợp phát điện và giao dịch tín chỉ các-bon được dự báo sẽ tiếp tục phát triển mạnh.

Đối với Việt Nam, kinh nghiệm của Brazil mang nhiều giá trị tham khảo khi lượng chất thải sinh hoạt tại các đô thị ngày càng gia tăng, trong khi hình thức chôn lấp vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Việc đầu tư các dự án thu hồi khí mê-tan, phát điện từ chất thải và tham gia thị trường các-bon không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn tạo thêm nguồn thu cho lĩnh vực xử lý chất thải, giảm áp lực lên ngân sách và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn.

Thực tế, Việt Nam đã bắt đầu hình thành những mô hình hiện đại. Tại lễ khánh thành Nhà máy điện rác Seraphin ở phường Tùng Thiện (Hà Nội), ông Phạm Trung Kiên, Tổng Giám đốc nhà máy, cho biết dự án có khả năng giảm tới 98% lượng rác phải chôn lấp. Nhà máy được vận hành theo mô hình kinh tế tuần hoàn khi nước sau xử lý được tái sử dụng trong nội bộ, tro xỉ được tận dụng sản xuất gạch không nung và bê tông đúc sẵn, còn điện năng được hòa vào lưới điện quốc gia.

Bên cạnh đó, Seraphin còn được quy hoạch theo hướng công viên sinh thái, kết hợp giữa xử lý rác và không gian xanh, đồng thời trở thành điểm tham quan, học tập nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

Trong xu thế phát triển kinh tế xanh, các bãi chôn lấp không còn chỉ là nơi chứa chất thải mà hoàn toàn có thể trở thành "mỏ vàng" năng lượng tái tạo. Việc khai thác hiệu quả nguồn khí mê-tan không chỉ góp phần bảo vệ khí hậu mà còn mở ra nguồn lực kinh tế mới, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của các đô thị trong tương lai.