Hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam bước vào nửa cuối năm 2026 với nhiều kỳ vọng nhưng cũng không ít thách thức. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục biến động, các thị trường nhập khẩu liên tục nâng cao tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ để giữ vững thị phần và tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Theo số liệu của Bộ Công Thương, 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng trưởng tích cực, phản ánh sự phục hồi của nhiều ngành hàng chủ lực cũng như hiệu quả từ việc mở rộng thị trường xuất khẩu.

Tuy nhiên, bức tranh thương mại vẫn còn những gam màu trầm khi cán cân thương mại chuyển sang trạng thái nhập siêu gần 16,66 tỷ USD. Diễn biến này tạo áp lực lớn đối với mục tiêu cân bằng thương mại và tăng trưởng bền vững trong những tháng cuối năm. Không chỉ đối mặt với áp lực về cán cân thương mại, doanh nghiệp xuất khẩu còn phải thích ứng với hàng loạt quy định mới tại các thị trường trọng điểm.

Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), ngoài việc hoạt động logistics qua Biển Đỏ và eo biển Hormuz dần ổn định, nước này đã bắt đầu áp dụng các quy định nghiêm ngặt hơn về chứng nhận Halal, tăng cường sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác hậu kiểm và yêu cầu sử dụng bao bì sinh học hoặc vật liệu tái chế đối với hàng hóa nhập khẩu.

Theo ông Trương Xuân Trung, Phụ trách Thương vụ Việt Nam tại UAE, đây là những thay đổi doanh nghiệp cần nhanh chóng cập nhật để điều chỉnh quy trình sản xuất, hạn chế rủi ro trong quá trình xuất khẩu. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục đẩy nhanh lộ trình phát triển thương mại xanh với hàng loạt quy định mới. Theo bà Võ Thị Ngọc Diệp, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Hà Lan, EU đang mở rộng phạm vi áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), siết chặt các quy định về chống mất rừng, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và tăng cường các tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG).

Những yêu cầu này không còn dừng ở chất lượng sản phẩm mà mở rộng sang toàn bộ chuỗi cung ứng, từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất đến trách nhiệm môi trường và phát triển bền vững của doanh nghiệp. Đối với thị trường Hoa Kỳ, dù nhiều nhóm hàng vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng tích cực, nguy cơ gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại tiếp tục là thách thức lớn.

Ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Hoa Kỳ cho biết cơ quan chức năng Hoa Kỳ đang tăng cường điều tra liên quan đến lao động, môi trường, quyền sở hữu trí tuệ và xuất xứ hàng hóa. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh xuất xứ nếu muốn duy trì lợi thế cạnh tranh.

Áp lực cũng thể hiện rõ ở từng ngành hàng. Theo ông Trương Văn Cẩm, Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas), xuất khẩu dệt may trong 6 tháng đầu năm chỉ tăng khoảng 1,7%. Dù ngành vẫn duy trì xuất siêu khoảng 9,2 tỷ USD nhờ từng bước chủ động nguồn nguyên liệu, các doanh nghiệp đang chịu sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ Bangladesh, Indonesia cùng các yêu cầu về sản xuất xanh.

Theo đại diện Vitas, điều đáng lo ngại nhất hiện nay là sự thay đổi nhanh chóng của chính sách thương mại tại các thị trường nhập khẩu cũng như nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại. Vì vậy, doanh nghiệp rất cần được cung cấp thông tin và cảnh báo sớm để chủ động xây dựng phương án ứng phó.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng mức nhập siêu gần 16,66 tỷ USD trong nửa đầu năm là tín hiệu cần đặc biệt lưu ý, nhất là khi cùng kỳ năm 2025 Việt Nam còn đạt xuất siêu khoảng 8 tỷ USD.

Theo ông Sơn, để hoàn thành mục tiêu cân bằng cán cân thương mại trong năm 2026, từ nay đến cuối năm Việt Nam cần duy trì mức xuất siêu bình quân khoảng 3 tỷ USD mỗi tháng. Đây là nhiệm vụ rất khó trong bối cảnh thương mại thế giới còn nhiều bất ổn và cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua thách thức, Bộ Công Thương xác định sẽ tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm thúc đẩy xuất khẩu và nâng cao chất lượng tăng trưởng thương mại. Trọng tâm là khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, mở rộng thị trường tiềm năng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật mới và nâng cao năng lực phòng vệ thương mại. Cùng với đó, hoạt động xúc tiến thương mại sẽ được đổi mới theo hướng thực chất hơn, tập trung kết nối trực tiếp giữa doanh nghiệp Việt Nam với hệ thống phân phối và nhà nhập khẩu quốc tế.

Hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài sẽ tiếp tục phát huy vai trò cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo sớm các thay đổi chính sách, hỗ trợ xác minh đối tác, kết nối giao thương và khai thác hiệu quả các nền tảng số để mở rộng cơ hội xuất khẩu.

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cũng sẽ tăng cường kiểm soát gian lận thương mại, gian lận xuất xứ, đẩy mạnh xác minh nguồn gốc đối với các nhóm hàng có kim ngạch lớn và theo dõi sát diễn biến nhập khẩu các mặt hàng nguyên liệu, năng lượng nhằm bảo đảm cân đối cung cầu và ổn định cán cân thương mại.

Trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật và tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng trở thành "tấm vé" để hàng hóa tiếp cận thị trường quốc tế, việc chủ động nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và tăng cường năng lực cạnh tranh sẽ là chìa khóa giúp doanh nghiệp Việt Nam giữ vững đà tăng trưởng xuất khẩu, hướng tới mục tiêu phát triển thương mại bền vững trong năm 2026 và những năm tiếp theo.