Phát triển tự phát, chạy theo lợi nhuận ngắn hạn và phụ thuộc thị trường

Nguyên nhân đầu tiên dẫn đến sự bất ổn của ngành yến bắt nguồn từ tư duy phát triển nóng, thiếu quy hoạch đồng bộ ngay từ khâu nuôi cấy và khai thác. Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và phát triển đánh giá ngành yến Việt Nam đang bộc lộ nhiều điểm bất cập cơ bản, trong đó nổi cộm nhất là tình trạng phát triển tự phát và ồ ạt. Hiện nay có hơn 90% nhà yến nằm trong các khu dân cư, kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng về ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm từ phân chim cùng nguy cơ phát sinh dịch bệnh chưa được đánh giá và kiểm soát đầy đủ.

Thực trạng những nơi chỉ chạy theo sản lượng và lợi nhuận ngắn hạn đang đẩy ngành yến đến nguy cơ phải trả giá bằng sự sụp đổ của hệ sinh thái khai thác. Bên cạnh những yếu kém trong quy hoạch nội địa, cấu trúc thương mại của ngành yến cũng tiềm ẩn rủi ro lớn khi đầu ra đang phụ thuộc quá mức vào thị trường Trung Quốc, nơi chiếm khoảng 80% tổng sản lượng tiêu thụ toàn cầu. Khi nền tảng quy hoạch sinh thái chưa vững chắc và thị trường tiêu thụ bị lệch pha, thương hiệu yến sào Việt Nam rất dễ bị tổn thương trước các biến động kinh tế và sự thao túng chất lượng.

Thủ đoạn xâm phạm sở hữu trí tuệ tinh vi dịch chuyển mạnh lên không gian số

Nguyên nhân thứ hai khiến uy tín yến sào Việt Nam bị đe dọa chính là sự gia tăng các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với thủ đoạn ngày càng tinh vi, lợi dụng các kẽ hở trên không gian mạng để làm giả thương hiệu chính hãng. Bà Trịnh Thị Hồng Vân, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH Nhà nước MTV Yến sào Khánh Hòa cho biết doanh nghiệp hiện được Nhà nước giao quản lý 33 đảo yến với 173 hang yến tự nhiên. Nhãn hiệu Yến sào Khánh Hòa đã được xây dựng hệ thống bảo hộ vững chắc tại Việt Nam và nhiều thị trường lớn như Trung Quốc, Pháp, Hàn Quốc, Singapore, Australia, New Zealand, Cộng hòa Séc và Vương quốc Anh.

Tuy nhiên, giá trị thương hiệu càng lớn thì các hành vi vi phạm càng gia tăng với cường độ phức tạp. Các đối tượng vi phạm liên tục sử dụng trái phép các cụm từ Yến sào Khánh Hòa hay Yến đảo Khánh Hòa, ngang nhiên sao chép bao bì, logo, hình ảnh đảo yến, thậm chí đăng ký tên doanh nghiệp, tên miền và tài khoản mạng xã hội gây nhầm lẫn. Đáng lo ngại hơn, hoạt động xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hiện nay đã dịch chuyển mạnh từ thị trường truyền thống sang môi trường số thông qua các nền tảng Facebook, TikTok, website và các sàn thương mại điện tử khiến việc phát hiện và xử lý của cơ quan chức năng gặp vô vàn khó khăn.

Thống kê từ Công ty Yến sào Khánh Hòa đã phản ánh rõ mức độ nghiêm trọng của làn sóng xâm phạm này khi có đến 122 doanh nghiệp đang sử dụng trái phép dấu hiệu Yến sào Khánh Hòa và 280 tài khoản Facebook cùng website sử dụng dấu hiệu này để quảng bá, kinh doanh sản phẩm. Ngoài ra, cơ quan chức năng còn ghi nhận 42 doanh nghiệp đăng ký tên thương mại chứa dấu hiệu liên quan và 55 đơn đăng ký nhãn hiệu sử dụng các dấu hiệu tương tự có khả năng gây nhầm lẫn trực tiếp với thương hiệu chính hãng.

Lợi ích kinh tế cao trong khi chế tài xử lý chưa phản ánh đúng thực tế vi phạm

Nguyên nhân sâu xa thứ ba khiến nạn hàng giả, hàng nhái lộng hành xuất phát từ lòng tham lợi nhuận trên một mặt hàng có giá trị kinh tế cao, trong khi công tác thanh tra, kiểm tra và chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe. Ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ thông tin rằng cơ quan này đã tiếp nhận 7.154 đơn đăng ký nhãn hiệu liên quan đến sản phẩm yến và đã cấp 4.299 văn bằng bảo hộ. Thế nhưng, tình trạng vi phạm nhãn hiệu vẫn diễn biến hết sức phức tạp, thị trường liên tục xuất hiện hàng giả chất lượng, giả tem nhãn và bao bì.

Đặc biệt, rất nhiều sản phẩm hoàn toàn không có nguồn gốc từ Khánh Hòa nhưng vẫn tự ý gắn nhãn Yến sào Khánh Hòa để trục lợi, gây nhầm lẫn nghiêm trọng cho người tiêu dùng và làm xói mòn uy tín thương hiệu được bảo hộ từ rất sớm này. Thời gian qua, Công ty Yến sào Khánh Hòa đã phối hợp với các cơ quan chức năng phát hiện 7 vụ vi phạm hành chính, phối hợp với Công an tỉnh Đồng Tháp khởi tố 1 vụ án với 2 bị can về hành vi sản xuất, kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu Yến sào Khánh Hòa, đồng thời Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia cũng đã giám định khoảng 60 hồ sơ liên quan.

Tuy nhiên, số lượng vụ việc được phát hiện và xử lý hiện nay vẫn chưa phản ánh đúng thực trạng vi phạm đang diễn ra tràn lan trên thị trường. Chính sự thiếu quyết liệt và chế tài chưa đủ mạnh đã khiến người tiêu dùng ngay tại thị trường trong nước rơi vào tâm lý e ngại mua phải hàng giả mạo nhãn hiệu. Nếu các biện pháp kiểm tra, xử lý nghiêm minh không được tăng cường gấp rút trước một sản phẩm có nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao, thương hiệu Yến sào Khánh Hòa nói riêng và ngành yến Việt Nam nói chung sẽ phải đối mặt với nguy cơ đánh mất giá trị và thua ngay trên sân nhà.