Nghịch lý tăng trưởng và rào cản hạ tầng kiểm định

Ngành sầu riêng Việt Nam khởi đầu năm 2026 với những con số bùng nổ. Theo số liệu từ Cục Hải quan, riêng tháng 3/2026, kim ngạch đạt 76 triệu USD, tăng gấp 2,6 lần so với tháng trước. Tính chung quý 1, tổng giá trị xuất khẩu mang về 221,7 triệu USD, tăng trưởng 2,3 lần so với cùng kỳ 2025. Trong đó, Trung Quốc chiếm tới 90,2% tổng kim ngạch, tương đương 200,2 triệu USD. Các thị trường như Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản cũng tăng trưởng ấn tượng từ 11% đến hơn 260%, khẳng định sức hút mạnh mẽ của sầu riêng Việt trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, trái ngược với bức tranh xuất khẩu rực rỡ, thị trường nội địa tại miền Tây lại đang trải qua giai đoạn biến động tiêu cực. Suốt ba tuần qua, giá sầu riêng tại vườn liên tục lao dốc ngay giữa cao điểm thu hoạch chính vụ. Cụ thể, giống sầu riêng Ri6 mua xô tại vườn hiện chỉ còn dao động từ 25.000 đến 30.000 đồng/kg, trong khi các giống Monthong hay Musang King cũng giảm sâu xuống mức 55.000 đến 65.000 đồng/kg. Mức giá này đã bốc hơi khoảng một nửa so với đầu năm 2026, đặt ra thách thức lớn về tính ổn định của chuỗi cung ứng nông sản.

Lý giải về sự đình trệ này, ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp, cho rằng nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự tắc nghẽn tại hệ thống hậu cần kiểm nghiệm. Một số phòng kiểm nghiệm cadimi và vàng O đột ngột đóng cửa bảo trì hoặc quá tải, khiến doanh nghiệp không thể hoàn tất hồ sơ xuất khẩu và buộc phải ngưng thu mua. Thực tế, cả nước hiện mới chỉ có 13 cơ sở kiểm nghiệm cadimi và 17 cơ sở kiểm nghiệm vàng O được phía Trung Quốc phê duyệt. Sự thiếu hụt trầm trọng đơn vị kiểm định đạt chuẩn đã tạo thành "nút thắt cổ chai", khiến hàng hóa ùn ứ và đẩy giá tại vườn xuống mức thấp.

Bên cạnh rào cản kỹ thuật, áp lực cạnh tranh từ các đối thủ lân cận cũng đẩy giá đi xuống. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), cho biết nguyên nhân khiến sầu riêng Việt Nam chịu sức ép là do Thái Lan đang vào vụ thu hoạch chính với sản lượng tăng vọt. Sự dồi dào của sầu riêng Thái Lan trên thị trường Trung Quốc buộc hàng Việt phải điều chỉnh giá để giữ thị phần. Mặc dù sầu riêng đông lạnh vẫn tăng giá 20,1%, nhưng giá xuất khẩu bình quân sầu riêng tươi – mặt hàng chủ lực – lại giảm nhẹ 3,5% so với năm trước, chỉ còn khoảng 3.515 USD/tấn.

Số hóa chuỗi giá trị và chuẩn hóa chất lượng toàn diện

Để hóa giải điểm nghẽn, ngành sầu riêng đang triển khai giải pháp đột phá về công nghệ. Điểm nhấn là việc thí điểm quy trình "luồng xanh" tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị vào giữa tháng 4/2026. Đây là mô hình quản lý hiện đại dựa trên hệ thống truy xuất nguồn gốc toàn trình, cho phép số hóa mọi công đoạn từ khâu lấy mẫu đất, gắn tem mã QR tại vườn cho đến hồ sơ điện tử. Việc áp dụng "luồng xanh" không chỉ giúp rút ngắn thời gian thông quan mà còn minh chứng cho sự minh bạch, giúp nông sản Việt đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất từ phía bạn.

Đánh giá về bước tiến này, ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khẳng định số hóa và truy xuất nguồn gốc là yếu tố sống còn để nâng cao uy tín. Theo ông Tin, mô hình mới chuyển trọng tâm giám sát chặt chẽ ngay từ khâu sản xuất đầu vào thay vì chỉ kiểm soát khâu cuối. Điều này đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu và cho phép truy ngược thông tin nhanh chóng khi có vấn đề. Sự minh bạch về dữ liệu sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc xác thực chất lượng và xây dựng thương hiệu uy tín trên bản đồ thương mại quốc tế.

Trong khi đó, thị trường Trung Quốc đang chuyển mình với việc hình thành các trung tâm phân phối và kho lạnh khổng lồ. Bà Mia Lu, quản lý thu mua của Công ty Jiaxing Higo, chia sẻ rằng hệ thống logistics xuyên biên giới đã cải thiện rõ rệt nhờ tuyến đường sắt Trung - Lào vận chuyển hơn 50.300 tấn sầu riêng từ đầu năm. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng thị trường Trung Quốc hiện đang "khát" chất lượng hơn số lượng. Trong tương lai gần, cuộc chơi sẽ chuyển từ cạnh tranh về giá rẻ sang cuộc đua về chất lượng và độ an toàn. Những sản phẩm có quy trình vận tải lạnh chuyên biệt và chứng nhận rõ ràng sẽ chiếm ưu thế.

Nhìn lại bức tranh chung, để sầu riêng Việt Nam "đi xa" bền vững, ngành hàng này cần một chiến lược dài hạn thay vì chạy theo nhu cầu nóng. Ông Đặng Phúc Nguyên nhận định việc triển khai thành công mô hình "luồng xanh" là tiền đề để nâng cao giá trị gia tăng và giảm thiểu rủi ro từ sự phát triển tự phát. Ngành sầu riêng cần tập trung kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế và đầu tư mạnh vào khâu chế biến sâu. Sự kết hợp giữa số hóa chuỗi giá trị và quy hoạch vùng trồng bài bản sẽ là "tấm hộ chiếu" giúp sầu riêng Việt Nam vượt qua biến động và khẳng định vị thế trên toàn cầu.