Ngành công nghiệp ô tô Đông Nam Á đang bước vào giai đoạn cạnh tranh quyết liệt khi các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư, mở rộng sản xuất và gia tăng thị phần trong khu vực. Sự xuất hiện của những tập đoàn lớn như BYD, Great Wall, Chery hay Geely không chỉ tạo thêm lựa chọn cho người tiêu dùng mà còn buộc các chính phủ phải điều chỉnh chính sách công nghiệp và thương mại.

Tại Malaysia, chiến lược mở rộng của BYD đặc biệt thu hút sự chú ý. Theo Tiến sĩ Ong Kian Ming, giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Taylor, kế hoạch của BYD đã làm thay đổi đáng kể các cuộc thảo luận trong nội bộ chính phủ Malaysia về định hướng phát triển ngành ô tô.

Trong khi Great Wall, Chery và Geely được cho là có sự phối hợp chặt chẽ hơn với Bộ Đầu tư, Thương mại và Công nghiệp Malaysia trong các kế hoạch nội địa hóa, chiến lược của BYD lại khiến giới chức Malaysia lo ngại, một phần do những gì đã diễn ra tại thị trường Thái Lan.

Tại Thái Lan, BYD đã đầu tư quy mô lớn với công suất khoảng 150.000 xe mỗi năm, nhanh chóng mở rộng hiện diện tại thị trường nội địa. Sự gia tăng mạnh của xe điện Trung Quốc đã tạo ra những tác động đáng kể đối với cấu trúc cạnh tranh của ngành ô tô nước này.

Malaysia vì thế muốn tránh một kịch bản tương tự. Chính phủ nước này được cho là đã yêu cầu BYD phải dành 80% sản lượng để xuất khẩu nếu muốn xây dựng nhà máy lắp ráp tại Tanjung Malim. Yêu cầu này khiến kế hoạch đầu tư của BYD hiện tạm thời đình lại.

Động thái trên cho thấy Kuala Lumpur không chỉ quan tâm đến việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài, mà còn muốn bảo đảm các khoản đầu tư mới tạo ra giá trị thực sự cho nền kinh tế, đặc biệt thông qua sản xuất trong nước, xuất khẩu và phát triển mạng lưới nhà cung ứng.

Trong giai đoạn 2022-2025, Malaysia từng mở rộng đáng kể cánh cửa cho xe điện nhập khẩu nguyên chiếc (CBU), qua đó giúp người tiêu dùng tiếp cận nhiều mẫu xe với mức giá cạnh tranh. Trong khi đó, xe lắp ráp trong nước (CKD) tiếp tục nhận được các ưu đãi về thuế, trong đó thuế tiêu thụ đặc biệt được áp dụng ở mức 0% cho đến năm 2027.

Tuy nhiên, định hướng chính sách gần đây lại gây ra nhiều tranh luận. Việc hạn chế bán một số mẫu xe điện nhập khẩu có giá dưới 200.000 ringgit và dung lượng pin dưới ngưỡng quy định bị nhiều ý kiến cho rằng có thể tạo lợi thế cho hai thương hiệu ô tô quốc gia là Proton và Perodua.

Những người phản đối lo ngại rằng chính sách này sẽ làm giảm khả năng tiếp cận của người tiêu dùng đối với các mẫu xe điện giá rẻ, đặc biệt là xe đến từ Trung Quốc. Một số ý kiến thậm chí liên tưởng đến giai đoạn bảo hộ mạnh mẽ của Malaysia trong những năm 1990.

Theo ông Ong Kian Ming, dù chính sách hiện tại có tác dụng bảo vệ các nhà sản xuất ô tô trong nước, mục tiêu sâu xa hơn có thể nằm ở việc duy trì hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ của Malaysia. Malaysia hiện được đánh giá là một trong những trung tâm sản xuất linh kiện ô tô lớn của ASEAN, đứng thứ hai trong khu vực về hệ sinh thái phụ tùng. Tỷ lệ nội địa hóa của ngành có thể đạt khoảng 80%, tương đương Thái Lan và cao hơn đáng kể so với mức 15-20% của Việt Nam.

Việc duy trì các chính sách khuyến khích lắp ráp và sản xuất trong nước trong nhiều năm đã góp phần hình thành mạng lưới doanh nghiệp cung ứng linh kiện tương đối hoàn chỉnh. Đây cũng là nền tảng giúp Malaysia phát triển hoạt động sản xuất và xuất khẩu phụ tùng ô tô.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở cách chính phủ truyền đạt mục tiêu chính sách. Bộ Đầu tư, Thương mại và Công nghiệp Malaysia chưa đưa ra được những lập luận đủ thuyết phục để giải thích với người tiêu dùng rằng việc ưu tiên sản xuất trong nước có thể mang lại lợi ích dài hạn cho toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp.

Trong bối cảnh ngành ô tô đang chuyển dịch nhanh sang xe điện, các chuyên gia cho rằng Malaysia cần cập nhật Chính sách ô tô quốc gia để phù hợp với thực tế mới. Một trong những vấn đề cần được giải quyết là sự thiếu đồng bộ giữa chính sách phát triển xe điện và các chương trình trợ giá nhiên liệu. Nếu nhiên liệu hóa thạch tiếp tục được hỗ trợ ở mức cao, động lực kinh tế để người dân chuyển sang xe điện sẽ bị suy giảm.

Bên cạnh đó, chính phủ được khuyến nghị mở rộng cạnh tranh trong phân khúc xe điện lắp ráp trong nước có giá dưới 200.000 ringgit. Thay vì hạn chế sự tham gia của các đối thủ mới, Malaysia có thể sử dụng chính sách nội địa hóa, yêu cầu tỷ lệ sản xuất trong nước và mục tiêu xuất khẩu để buộc các nhà sản xuất nước ngoài đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế. Theo hướng này, bài toán không còn đơn thuần là “bảo vệ xe nội” hay “mở cửa cho xe Trung Quốc”, mà là làm thế nào để biến làn sóng đầu tư xe điện thành động lực nâng cấp toàn bộ ngành công nghiệp ô tô Malaysia.

Trong cuộc cạnh tranh xe điện đang diễn ra trên khắp Đông Nam Á, Malaysia đứng trước lựa chọn quan trọng: tiếp tục dựng hàng rào để bảo vệ ngành công nghiệp hiện hữu, hay thiết kế một sân chơi cạnh tranh mới, trong đó các hãng nội địa và nhà đầu tư nước ngoài cùng đóng góp vào quá trình chuyển đổi công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng.