Cố Trung tướng Lê Hiến Mai tên thật Nguyễn Văn Phường, sinh ngày 23/11/1918 tại xã Trạch Mỹ Lộc, huyện Tùng Thiện, tỉnh Sơn Tây cũ (nay thuộc xã Phúc Thọ, TP. Hà Nội).

Ông sinh ra trong một gia đình trung nông. Khi lên 4 tuổi, cha qua đời, ông được bác gái đón về nuôi và cho ăn học. Đến năm 18 tuổi, ông đi dạy học để tự nuôi sống bản thân. Năm 1939, ông tình cờ gặp nhà cách mạng Phan Trọng Tuệ và được giác ngộ, dìu dắt tham gia hoạt động cách mạng. Từ đây, ông bắt đầu con đường hoạt động cách mạng.

Năm 1941, trong một lần đi gây dựng cơ sở, ông bị thực dân Pháp bắt, giam tại Sơn Tây rồi đưa ra Hà Nội. Năm 1942, ông bị đày lên Nhà tù Sơn La. Tại đây, ông cùng nhiều chiến sĩ cách mạng như Song Hào, Trần Thế Môn, Nhị Quý và Lê Trung Đình bị giam giữ.

Trong thời gian ở Nhà tù Sơn La, nhân dịp kỷ niệm 12 năm ngày thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương (3/2/1930-3/2/1942), các chiến sĩ cách mạng trong tù chọn ông là người chắp bút viết lược sử Đảng.

Theo lời kể của ông lúc sinh thời, các bạn tù đã tìm cách gom khoảng 50 mẩu giấy nhỏ, mỗi mẩu chỉ bằng lòng bàn tay do cơ sở bí mật đưa vào. Ông Phường (tức tướng Mai) dùng chỉ đen đóng những mẩu giấy thành một cuốn sổ có kích thước khoảng bằng bao diêm để ghi chép.

Trong điều kiện nhà tù thiếu ánh sáng, ông tranh thủ viết từng ngày, dò từng chữ. Sau khi hoàn thành bản lược sử, ông chuyển cho Chi bộ chỉnh sửa. Các bạn tù động viên ông bằng câu: "Có công mài sắt, có ngày nên kim".

Cuốn sổ ghi lại lịch sử Đảng Cộng sản Đông Dương từ khi thành lập đến thời điểm tròn 12 năm. Ngày 11/10/1944, Lê Hiến Mai cùng 12 người khác vượt ngục dưới sự tổ chức của đồng chí Song Hào. Sau khi trở về, ông tiếp tục hoạt động cách mạng và đảm nhiệm nhiều vị trí trên các chiến trường.

Giai đoạn 1947-1949, ông giữ các chức vụ Chính ủy Mặt trận Tây Tiến, Liên khu I, Bộ Tư lệnh Nam Bộ đồng thời kiêm Phó Bí thư Xứ ủy.

Ngày 28/5/1948, tại Tỉn Keo, Định Hóa, Thái Nguyên, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì lễ phong quân hàm cấp tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đồng chí Lê Hiến Mai được phong hàm Thiếu tướng khi mới 30 tuổi. Tướng Lê Hiến Mai là vị tướng trẻ nhất trong đợt phong quân hàm đầu tiên và cho đến nay.

Một câu chuyện đặc biệt trong cuộc đời Trung tướng Lê Hiến Mai gắn với chính cái tên mà ông trân trọng và sử dụng cho đến cuối đời. Tên gọi Lê Hiến Mai được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông trong thời gian những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam được phong quân hàm.

Theo lời kể của bà Ngô Duy Liên, vợ Trung tướng Lê Hiến Mai, khi đó ông Phường có hàm răng hô nên được mọi người gọi vui là "mái hiên". Biết câu chuyện này, Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi ông lên và đặt tên mới là Hiến Mai, theo cách nói ngược của cụm từ "mái hiên".

Cái tên ấy sau đó gắn bó với ông suốt những năm tháng hoạt động cách mạng. Bà Ngô Duy Liên kể: "Nghe Bác nói xong, ông thích quá. Ông bảo, cái tên Bác đặt quý quá, thành ra cứ sử dụng nó cho đến cuối đời."

Sau khi được phong quân hàm Thiếu tướng, ông Lê Hiến mai tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong quân đội.  Giai đoạn 1950 - 1952, ông giữ chức Phó Tư lệnh Bộ Tư lệnh Nam Bộ, kiêm Phân liên khu miền Đông Nam Bộ. Năm 1953, ông là Tư lệnh, Bí thư Quân khu ủy Phân liên khu miền Tây Nam Bộ.

Năm 1958, ông giữ chức Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Bộ Tư lệnh Pháo binh. Tháng 7/1960, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Thủy lợi và Điện lực, sau đó là Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp. Tháng 4/1965, ông giữ chức Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Quân khu 4, đồng thời là Ủy viên Quân ủy Trung ương.

Năm 1967, ông được giao giữ chức Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, Ủy viên Thường trực Quân ủy Trung ương, kiêm Giám đốc Học viện Chính trị. Tháng 6/1971, ông giữ chức Bộ trưởng kiêm Bí thư Đảng đoàn Bộ Nội vụ.

Năm 1974, ông được phong quân hàm Trung tướng.

Năm 1976, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Thương binh và Xã hội, đồng thời kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Điều tra tội ác chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam. Năm 1982, ông đảm nhiệm chức Chủ nhiệm Ủy ban Y tế - Xã hội của Quốc hội, đồng thời kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Điều tra tội ác chiến tranh xâm lược.

Trong quá trình công tác, ông là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam các khóa III, IV và là đại biểu Quốc hội các khóa III, V, VI và VII.

Trung tướng Lê Hiến Mai được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất cùng nhiều huân, huy chương khác. Ông qua đời năm 1992.

Để tri ân những đóng góp của cá nhân ông trong quá trình hoạt động cách mạng, tên Lê Hiến Mai được đặt cho một số tuyến đường tại TP. Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn: 

- "Cuộc đời ông, quý nhất cái tên do Bác Hồ đặt" - Tạp chí điện tử Người Đưa tin 

- Chính ủy đầu tiên - Đồng chí Lê Hiến Mai - CTTĐT Bộ Quốc phòng

- Trân trọng tên Bác đặt - Báo Quân đội Nhân dân