Tại hội thảo "Áp dụng chuyển đổi số trong quản trị rủi ro an toàn thực phẩm: Từ nghiên cứu đến thực tiễn sản xuất, kinh doanh", giải pháp minh bạch nguồn gốc sản phẩm đã được phân tích sâu sắc. Trong bài tham luận, TS. Tô Đình Dũng (Hiệp Hội Hàng không Việt Nam) và PGS.TS Nguyễn Minh Tú (Đại học Bách Khoa Hà Nội) đã phác họa bức tranh ứng dụng công nghệ số vào chuỗi cung ứng. Bám sát tiêu chí "Farm - Fork" (từ trang trại đến bàn ăn), các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi về dữ liệu thời gian thực và sự tin cậy.

Hệ thần kinh số và bức tranh ứng dụng toàn diện trong chuỗi cung ứng

Ba công nghệ IoT, AI và blockchain kết hợp sẽ tạo ra một "hệ thần kinh số" cho toàn bộ chuỗi cung ứng, giải quyết trọn vẹn ba bài toán: đo được, hiểu được và tin được.

Đầu tiên, IoT thu thập dữ liệu thời gian thực bằng cảm biến nhiệt độ, độ ẩm, định vị GPS, kẹp chì điện tử, cùng mã RFID/QR. Các thiết bị này nhận dạng tự động từng lô hàng, phương tiện và điểm kiểm soát trọng yếu, lập tức cảnh báo nếu chuỗi lạnh đứt gãy hoặc môi trường vượt ngưỡng vệ sinh an toàn.

Khi IoT "đo được", AI làm nhiệm vụ "hiểu được" qua việc phân tích dữ liệu hình ảnh và cảm biến. AI nhận diện nhanh dấu hiệu bất thường, xếp hạng nguy cơ đối với từng trang trại, lò mổ hay lô hàng. Sự hỗ trợ đắc lực này giúp cơ quan quản lý chuyển đổi phương thức từ kiểm tra dàn trải sang việc kiểm tra có trọng điểm theo rủi ro.

Mắt xích cuối để "tin được" là blockchain - cuốn sổ cái ghi nhận sự kiện theo nguyên tắc không dễ sửa, xóa. Blockchain cung cấp chứng thư số cho lô hàng, tem truy xuất, kiến tạo nền tảng niềm tin vững chắc giữa nhà quản lý, doanh nghiệp và người mua.

Kiến trúc tổng thể của hệ thống gồm 5 lớp: hiện trường (cảm biến, camera); tích hợp dữ liệu (chuẩn hóa mã lô); AI phân tích (chấm điểm rủi ro); blockchain (lưu chứng thư số); và ứng dụng (dashboard quản trị, app doanh nghiệp, QR người dùng). Mô hình này hoàn toàn có thể khởi đầu bằng thịt lợn và dễ dàng mở rộng quy mô sang gia cầm, thủy sản, rau quả.

Lộ trình gỡ bỏ rào cản để hướng tới sự phát triển bền vững

Chuyển đổi số mang lại lợi ích lớn khi nhu cầu thực phẩm an toàn tăng cao, giúp biến những lời cam kết thành bằng chứng số đáng tin cậy. Dù vậy, việc triển khai bền vững đòi hỏi các bên phải giải quyết đồng bộ bài toán về dữ liệu, chi phí, quy trình vận hành và hành vi.

Sản xuất nông nghiệp vốn nhỏ lẻ nên dữ liệu dễ rời rạc. Việc đầu tư thiết bị và duy trì mạng tốn kém, gặp khó do hạ tầng viễn thông vùng sâu kém ổn định. Điểm khó khăn nhất là dữ liệu đầu vào phải đúng, đủ và kịp thời. Tình trạng nhập tay sai, thiếu chứng từ hay cố tình "làm đẹp" số liệu vẫn xảy ra. Các chuyên gia lưu ý không nên coi blockchain là "cây đũa thần", vì giá trị thực sự chỉ phát huy khi dữ liệu nguồn tin cậy và quy trình chuẩn hóa.

Nhiều giải pháp thiết thực đã được đề xuất để tháo gỡ khó khăn. Về thiếu chuẩn dữ liệu, cần sớm áp dụng mã lô, địa điểm theo chuẩn GS1/EPCIS. Vấn nạn "làm đẹp" số liệu có thể được xử lý nhờ tự động hóa bằng IoT, kiểm tra logic AI và audit trail. Về chi phí, cơ sở nhỏ lẻ có thể thuê dịch vụ dùng chung, bắt đầu với 3-5 điểm kiểm soát trọng yếu. Mạng kết nối yếu được khắc phục bằng Edge gateway lưu cục bộ, đồng bộ sau qua 4G hoặc Wi-Fi. Để tạo động lực tham gia, hệ thống cần gắn với quyền lợi như ưu tiên bán hàng hoặc giảm kiểm tra vật lý.

Nguyên tắc phối hợp xuyên suốt là: mỗi lô hàng có định danh duy nhất, mỗi sự kiện gắn với thời gian, địa điểm, người chịu trách nhiệm và mọi cảnh báo đều có quy trình xử lý. Cơ quan quản lý ban hành bộ dữ liệu tối thiểu. Trang trại duy trì nhật ký số; khâu thú y liên thông hồ sơ điện tử có chữ ký số. Siêu thị tiến hành quét mã khi nhập hàng, còn người tiêu dùng trực tiếp quét QR nhận thông tin, phản hồi chất lượng.