Đổi thay trên những triền đồi

Theo báo Điện Biên Phủ, sau cơn mưa, những sườn đồi ở Tuần Giáo như được gội rửa, xanh trong dưới nền trời. Từng hàng mắc ca vươn tán rộng, lá xanh óng xen lẫn những chùm quả tròn căng, lúc lỉu trên cành. Trên các triền đồi, người dân bắt đầu bước vào mùa thu hoạch mắc ca chính trong năm. Tiếng gọi nhau í ới, tiếng quả rơi lộp bộp, tiếng máy sấy, máy tách vỏ tại các cơ sở chế biến tạo nên nhịp điệu rộn ràng của một mùa vụ mới đầy hy vọng. Sự đổi thay ấy hiện hữu rõ nét qua những vườn cây trải dài ngút ngàn.

Ông Là Văn Chanh tại bản Pha Làng, xã Tuần Giáo là một trong những hộ trồng mắc ca sớm nhất tại địa phương. Nhớ lại những ngày đầu đưa cây trồng mới về vùng đất quê hương, ông không khỏi bồi hồi khi chứng kiến thành quả ngọt ngào sau nhiều năm tháng nhọc nhằn chăm bón. Năm 2013, khi cây mắc ca còn khá xa lạ với người dân địa phương, ông tìm đọc sách, báo và tìm hiểu kỹ về khả năng sinh trưởng, phát triển của loại cây này. Nhận thấy cây có thể thích nghi tốt với khí hậu và đất đai nơi mình sinh sống, ông mạnh dạn đưa về trồng dù khi ấy vấp phải không ít hoài nghi từ những người xung quanh.

Nhiều người khi ấy từng ái ngại, cho rằng cây mới chưa chắc đã hợp đất. Thế nhưng, sự kiên trì cùng tinh thần vừa làm vừa học hỏi đã giúp ông Chanh vượt qua những nghi ngờ ban đầu. Khoảng năm thứ 5, những vườn mắc ca bắt đầu ra hoa, bói quả và dần mang lại niềm tin vững chắc cho người chủ vườn. Từ năm thứ 6 trở đi, năng suất tăng dần qua từng năm và đến năm thứ 7, vườn cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Càng về sau, khi cây lớn và tán vươn rộng, khả năng cho quả càng tăng. Từ diện tích ban đầu khiêm tốn, gia đình ông tiếp tục mở rộng quy mô lên đến 1ha.

Chia sẻ về thành quả hiện tại, ông Chanh phấn khởi cho biết năm nay cây sai quả và mỗi khi nhìn những chùm quả trĩu cành, bản thân ông lại cảm thấy vô cùng phấn khởi. Nhặt một quả mắc ca vừa rụng, nhẹ nhàng xoay trong tay, ông khẳng định loại cây này không quá vất vả trong công tác chăm sóc. Quan trọng nhất là người trồng phải biết cách nuôi dưỡng để cây phát triển thật khỏe mạnh. Đến vụ mùa, người dân tiến hành thu hái và đã có các thương lái cùng cơ sở thu mua đến tận nơi để vận chuyển. Vụ mắc ca năm nay, gia đình ông dự kiến thu khoảng 8 tấn quả tươi. Với mức giá bán xô dao động từ 20.000 đến 30.000 đồng mỗi kg quả vỏ xanh, nguồn thu nhập từ vườn cây đã trở thành một khoản tài chính đáng kể đối với gia đình.

Màu xanh của mắc ca giờ đây đã phủ lên những quả đồi từng chỉ có ngô, sắn hoặc có thời điểm phải bỏ hoang. Cây lớn lên cùng những mùa mưa nắng, từng bước thay đổi diện mạo của những vùng đất đồi cằn cỗi thuở nào. Những tán cây rộng đan xen vào nhau không chỉ giúp giữ gìn màu xanh bền vững trên sườn núi mà còn mở ra sinh kế lâu dài cho người dân. Về Tuần Giáo vào mùa thu hoạch, không khí lao động sản xuất luôn diễn ra tất bật, sôi động từ vườn cây cho đến các cơ sở chế biến.

Nâng tầm giá trị nông sản Việt

Từ những vườn cây xanh ngút ngàn, hạt mắc ca theo các chuyến xe nhỏ tỏa đi khắp nơi để đến với các cơ sở thu mua và chế biến chuyên nghiệp. Tại cơ sở chế biến mắc ca Việt Hà ở xã Tuần Giáo, chị Vũ Việt Hà cùng nhiều lao động luôn tay tiếp nhận những bao mắc ca tươi ngon do người dân mang tới. Quả vừa đưa về xưởng đã nhanh chóng được phân loại và tiến hành sơ chế. Phía bên trong khu vực sản xuất, hệ thống máy móc hoạt động đều đặn, thực hiện dây chuyền công đoạn khép kín từ tách vỏ xanh, làm sạch, sấy khô, phân loại kích thước, tách nứt, soi hạt cho đến khâu đóng gói hoàn chỉnh.

Nhớ lại những ngày đầu, gia đình chỉ đầu tư khiêm tốn một chiếc máy sấy nhỏ, sản lượng thu được còn khá hạn chế. Thế nhưng, qua quá trình làm việc, chị Hà ngày càng nhận rõ tiềm năng của loại nông sản này trên thị trường. Khi thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng và phát triển tốt hơn, chị mạnh dạn đầu tư nâng cấp trang thiết bị, từng bước mở rộng quy mô sản xuất. Theo chị, để tạo ra một hộp mắc ca hoàn chỉnh đến tay người tiêu dùng, hành trình ấy phải bắt đầu từ chính những quả mắc ca được người dân nâng niu thu hái ngoài vườn.

Chia sẻ về tiêu chuẩn chất lượng, chị Vũ Việt Hà nhấn mạnh quả thu hoạch bắt buộc phải đạt độ chín vừa vặn, nhân hạt bên trong đạt chất lượng cao và hoàn toàn không bị sâu bệnh. Bên cạnh đó, khâu bảo quản nông sản sau thu hoạch cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với chất lượng thành phẩm. Những quả mắc ca còn nguyên lớp vỏ xanh, qua nhiều công đoạn xử lý kỹ càng, sẽ để lộ lớp hạt màu kem tròn đầy, đẹp mắt. Hạt tiếp tục được phân loại kỹ lưỡng theo kích thước, kiểm tra và loại bỏ triệt để những hạt sâu hoặc teo trước khi bước vào công đoạn tách nứt và đóng gói thương mại.

Mỗi công đoạn trong quy trình đều đòi hỏi sự sàng lọc khắt khe để khi mở một gói mắc ca thành phẩm, khách hàng có thể cảm nhận trọn vẹn vị béo, thơm và bùi đặc trưng. Không chỉ dừng lại ở việc thu mua nguyên liệu thô, cơ sở chế biến còn chủ động ký kết hợp đồng liên kết với các hộ dân, tích cực hỗ trợ kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch cũng như bảo quản. Năm 2022, sản phẩm mắc ca sấy Việt Hà đã vinh dự được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh và đáp ứng tiêu chuẩn hệ thống quản lý an toàn thực phẩm HACCP quốc tế. Từ những hạt mắc ca nguyên bản ban đầu, cơ sở còn từng bước phát triển thêm nhiều sản phẩm chế biến sâu hấp dẫn như bánh mắc ca hay bột mắc ca.

Sự gắn kết chặt chẽ ấy đã tạo nên một vòng tròn kinh tế hiệu quả khi người dân có vườn cây ổn định, cơ sở chế biến có nguồn nguyên liệu dồi dào và sản phẩm có đầu ra vững chắc. Từ đó, cây mắc ca càng có thêm điều kiện để bám rễ sâu trên các sườn đồi. Thống kê cho thấy, từ năm 2023 đến năm 2025, địa phương đã triển khai tới 30 dự án liên kết trồng mắc ca với diện tích gần 900ha, thu hút hơn 2.200 hộ dân tham gia sản xuất. Đến nay, toàn xã sở hữu hơn 2.396ha mắc ca, trong đó khoảng 364ha đã bước vào giai đoạn khai thác với sản lượng vượt mức 2.468 tấn. Những con số ấn tượng đó minh chứng rõ nét cho quy mô ngày càng lớn mạnh của vùng nguyên liệu trọng điểm.

Nhìn nhận về định hướng phát triển trong giai đoạn tới, ông Quàng Văn Cương, Chủ tịch UBND xã Tuần Giáo, cho biết yếu tố then chốt là phải tiếp tục phát huy tối đa lợi thế vùng nguyên liệu sẵn có. Việc phát triển diện tích cần đi đôi với nâng cao chất lượng sản phẩm, đẩy mạnh liên kết trong sản xuất và chế biến để xây dựng đầu ra thật ổn định. Một mùa mắc ca bền vững không chỉ được đo đếm bằng số lượng quả thu hoạch trên cây, mà còn nằm ở việc hạt mắc ca sau khi rời khỏi vườn sẽ vươn xa đến đâu, tạo ra bao nhiêu giá trị gia tăng và mang lại sinh kế vững vàng cho người dân bản địa.