Áp lực tài chính và gánh nặng chi phí y tế từ tiền túi người bệnh

Theo định hướng mới, phạm vi chi trả bảo hiểm y tế (BHYT) từ năm 2026 sẽ từng bước được mở rộng. Các quỹ không chỉ tập trung vào khám chữa bệnh mà còn hướng tới các hoạt động phòng bệnh, dinh dưỡng, quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc bệnh. Tuy nhiên, việc mở rộng quyền lợi này, cộng hưởng cùng tốc độ già hóa dân số nhanh chóng đang đặt ra thách thức lớn cho quỹ BHYT.

Chỉ tính riêng nửa đầu năm, quỹ BHYT đã chi 84.800 tỷ đồng (tăng 11,1% so với cùng kỳ năm trước). Trong cơ cấu chi, tiền thuốc chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 30%, tiếp đến là xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh 20%, phẫu thuật, thủ thuật 18%. Đáng chú ý, chi tiêu y tế từ tiền túi của người dân hiện vẫn chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế – một tỷ lệ duy trì từ năm 2017 đến nay. Thực trạng này khiến nhiều hộ gia đình đứng trước nguy cơ đối mặt với chi phí y tế thảm họa.

Tại hội thảo Đột phá tài chính y tế đáp ứng yêu cầu thực hiện BHYT toàn dân trong thời kỳ mới vừa qua, bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế (Bộ Y tế) nhận định mức đóng BHYT hiện tại đã duy trì trong nhiều năm, nếu không có sự điều chỉnh sẽ khó cân đối quỹ về dài hạn. Bà nhấn mạnh:

"Bên cạnh đó Nghị quyết 72 và Chỉ thị 52 đặt ra nhiều chính sách, quyền lợi cần được chi trả cho người dân. Vì vậy, cần có những nguồn tài chính mới, mang tính đột phá để đáp ứng nhu cầu mở rộng quyền lợi BHYT".

Đề xuất dùng thuế thuốc lá, rượu bia tái đầu tư cho y tế

Để giải quyết bài toán huy động thêm nguồn lực một cách bền vững, TS Ong Thế Duệ từ Viện Chiến lược và Chính sách (Bộ Y tế) đã đưa ra đề xuất nghiên cứu cơ chế sử dụng nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để bổ sung cho y tế.

Thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường là những sản phẩm trực tiếp góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm, đồng thời làm suy giảm năng suất lao động. Do đó, việc trích một phần thuế từ các mặt hàng này để đầu tư ngược lại cho các chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng là một mũi tên trúng hai đích.

"Đây là cơ hội để vừa tiếp tục sử dụng thuế như công cụ giảm tiêu dùng sản phẩm có hại, vừa tạo thêm dư địa nguồn lực cho các mục tiêu y tế", TS Ong Thế Duệ phát biểu.

Thực tế quốc tế đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình tài chính này. Tại Thái Lan, việc trích 2% thuế rượu và thuốc lá đã tạo ra quỹ hơn 120 triệu USD/năm để chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Ở Philippines, con số này còn ấn tượng hơn khi 85% nguồn thu từ thuế thuốc lá được dành thẳng cho y tế. Tại Việt Nam, đề xuất hướng tới mô hình kết hợp: một phần nguồn thu ưu tiên bổ sung cho Quỹ BHYT qua ngân sách nhà nước, phần còn lại phân bổ trực tiếp cho các hoạt động phòng bệnh. Yếu tố cốt lõi là nguồn thu này mang tính chất bổ sung, hoàn toàn không thay thế phần ngân sách nhà nước vốn dành cho y tế.

Ba trụ cột mở rộng tài chính y tế trong thời kỳ mới

Dưới góc nhìn chuyên gia quốc tế, TS Jennifer Gill, Phó giám đốc nhóm nghiên cứu công nghệ y tế thuộc Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (Anh), đánh giá y tế cần được xem là một khoản đầu tư tạo ra lợi ích kinh tế và tài khóa dài hạn. Bà đề xuất Việt Nam cần xây dựng hệ thống tài chính y tế dựa trên ba trụ cột vững chắc.

Trụ cột thứ nhất là huy động nguồn thu công, trong đó tập trung vào phân bổ nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại hoặc từ xổ số. Trụ cột thứ hai là đa dạng hóa và tăng cường các hình thức đóng góp từ phía người sử dụng dịch vụ thông qua cải cách cơ chế đóng góp, phát triển BHYT bổ sung và tài khoản tiết kiệm y tế. Trụ cột thứ ba là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực thông qua các Thỏa thuận tiếp cận có quản lý (MEA) và Chương trình hỗ trợ thuốc (PAP) để người bệnh có cơ hội tiếp cận những liệu pháp điều trị mới, chi phí cao mà không tạo gánh nặng quá sức lên ngân sách.

Cùng với những đề xuất trên, Bộ Y tế đã vạch ra lộ trình cụ thể để hiện thực hóa các mục tiêu tài chính. ThS Hoàng Trung Tuấn, Phó vụ trưởng Vụ BHYT cho biết, đến năm 2027, Bộ Y tế dự kiến xây dựng nghị định tăng mức đóng BHYT gắn với mở rộng quyền lợi. Trong giai đoạn 2028 - 2029, ngành y tế sẽ tiếp tục đa dạng hóa các gói BHYT, mở rộng nguồn thu và thí điểm sử dụng một phần nguồn thu từ thuế các sản phẩm có hại nhằm đạt mục tiêu kéo giảm chi tiền túi của người dân xuống mức 20-30%, tiến tới chuẩn bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân.