Từ lợi thế tự nhiên đến chỉ dẫn địa lý

Theo Báo Quảng Trị, với người dân vùng cao, cây cà phê không chỉ là một loại cây trồng mà đang dần trở thành lựa chọn cho sinh kế lâu dài. Ở xã A Dơi, gia đình chị Hồ Y Bảo hiện có khoảng 2ha cà phê. Trước đây, gia đình chị chủ yếu trồng sắn. Nhưng nhận thấy cà phê có thể cho thu hoạch trong nhiều năm, lại phù hợp với điều kiện sản xuất của gia đình, chị Y Bảo tính chuyện mở rộng thêm khoảng 1ha.

Với chị Y Bảo, chuyển từ cây sắn sang cà phê không chỉ là thay đổi một loại cây trồng, mà là lựa chọn một hướng sinh kế lâu dài hơn. Đây là nền tảng quan trọng để cây cà phê bước sang một giai đoạn phát triển mới. Bởi giá trị của hạt cà phê không chỉ nằm ở diện tích hay sản lượng, mà còn phụ thuộc vào chất lượng, quy trình sản xuất, chế biến và khả năng tạo dựng thương hiệu.

Nền tảng vững chắc ấy càng được củng cố khi xét đến các điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu vô cùng đặc biệt của vùng đất này. Theo đánh giá từ bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, vùng cà phê Khe Sanh có độ cao khoảng 500-700m so với mực nước biển, được bao quanh bởi dãy Trường Sơn, có sự chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm lớn cùng nền đất đỏ bazan. Những điều kiện này tạo nên vùng cà phê đặc sản, chủ yếu là Arabica, có giá trị kinh tế cao.

Cuối năm 2025, cà phê Khe Sanh được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Vùng cà phê được bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Khe Sanh” hiện tương ứng với 4 xã Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi. Vùng trồng thuộc chỉ dẫn địa lý hiện có gần 4.000ha, với hơn 6.000 hộ tham gia sản xuất, trong đó khoảng 80% là đồng bào Bru-Vân Kiều, Pa Kô. Từ nền tảng này, tỉnh định hướng tổ chức lại vùng nguyên liệu, thu hút đầu tư vào trồng, chăm sóc, chế biến cà phê đặc sản; tăng cường liên kết doanh nghiệp, hợp tác xã với người dân; đẩy mạnh xúc tiến thương mại và gắn cà phê với du lịch.

Cùng với đó là hướng phát triển cà phê hữu cơ, sinh thái, nông lâm kết hợp, ứng dụng công nghệ và các giải pháp sản xuất theo hướng giảm phát thải. Như vậy, lợi thế tự nhiên đã có, chỉ dẫn địa lý cũng đã được xác lập. Vấn đề còn lại là làm thế nào để những lợi thế ấy thực sự chuyển thành giá trị cho người trồng cà phê. Từ thực tế sản xuất, bài toán khó nhất hiện nay vẫn là làm thế nào để duy trì chất lượng và vùng nguyên liệu ổn định. Đây cũng là hướng đi mà Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh kiên trì theo đuổi.

Bài toán nâng tầm giá trị hạt cà phê

Từ thực tế sản xuất, bài toán khó nhất hiện nay vẫn là làm thế nào để duy trì chất lượng và vùng nguyên liệu ổn định. Đây cũng là hướng đi mà Hợp tác xã (HTX) Nông sản Khe Sanh kiên trì theo đuổi. Thành lập năm 2019, HTX hiện có 30 thành viên chính thức và 115 thành viên liên kết. Bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh cho biết, đơn vị được thành lập từ mong muốn phục hồi những vườn cà phê từng bị giảm đầu tư chăm sóc khi giá xuống thấp.

Từ đó, tổ chức tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hái, đặt yêu cầu về chất lượng nguyên liệu và thu mua với giá tốt hơn thị trường. Từ nguyên liệu được kiểm soát, HTX đầu tư chế biến thành các sản phẩm cà phê chất lượng. Năm 2025, HTX có sản phẩm cà phê đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia. Không dừng ở đó, HTX đã có 3 năm liên tiếp đạt cà phê đặc sản Việt Nam tại các cuộc thi đánh giá chất lượng do Hiệp hội Cà phê Việt Nam tổ chức.

Một trong những cách làm được đơn vị chú trọng là phát triển mô hình nông lâm kết hợp. Trong cùng một diện tích, cây che bóng, cây ăn quả, cà phê Arabica và các loại cây tầng thấp được bố trí theo nhiều tầng. Từ những mô hình như vậy, giá trị của cây cà phê không còn chỉ được tính bằng sản lượng thu hoạch. Đó còn là giá trị của chất lượng, quy trình sản xuất, khả năng truy xuất, chế biến và câu chuyện được xây dựng phía sau sản phẩm. Đây cũng là nền tảng để cà phê Khe Sanh tiến xa hơn trên thị trường.

Bởi một thương hiệu muốn cạnh tranh không thể chỉ dựa vào lợi thế tự nhiên, mà phải tạo được sự khác biệt và duy trì được chất lượng một cách ổn định. Không chỉ người sản xuất, những người thưởng thức cà phê cũng có thể cảm nhận sự khác biệt từ sản phẩm của vùng đất này. Chia sẻ cảm nhận thực tế, ông Ambarali Patra, du khách đến từ Ấn Độ cho rằng: “Cà phê Khe Sanh có hương vị rất riêng. Tôi hy vọng sản phẩm này có thể được xuất khẩu sang Ấn Độ để nhiều người biết đến hơn”.

Góc nhìn từ du khách quốc tế cho thấy một hướng mở của cà phê Khe Sanh: Từ một sản phẩm gắn với vùng đất hoàn toàn có thể tiếp cận những thị trường mới nếu chất lượng, thương hiệu được đầu tư đúng hướng. Từ nền tảng đó, câu chuyện phát triển cà phê Khe Sanh đang được đặt trong một tầm nhìn rộng hơn. Tại xã Khe Sanh, địa phương định hướng tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu, hướng người dân đến sản xuất cà phê hữu cơ, cà phê sạch và cà phê đặc sản.

Làm rõ hơn về kế hoạch cụ thể, bà Thái Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Khe Sanh cho biết, thời gian tới địa phương tập trung mở rộng vùng nguyên liệu, hướng người dân đến sản xuất cà phê hữu cơ, cà phê sạch và cà phê đặc sản; đồng thời xây dựng vùng nguyên liệu theo chuỗi tuần hoàn, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị thương hiệu. Đáng chú ý, chuỗi hoạt động “Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh” dự kiến diễn ra vào cuối tháng 10 được kỳ vọng tạo thêm động lực cho hành trình xây dựng thương hiệu. Bà Nga thông tin thêm, trong chuỗi sự kiện sẽ có hoạt động quảng bá cà phê Khe Sanh tới các đối tác nước ngoài, hội thảo khoa học về ngành hàng cà phê và hướng tới hình thành lễ hội cà phê thường niên.