Tháng 10/2022, trong chuyến lặn thứ 500 của tàu lặn có người lái Deep Sea Warrior (Chiến binh Biển Sâu), các nhà khoa học Trung Quốc phát hiện hai xác tàu cổ nằm cách nhau khoảng 10 hải lý trên sườn lục địa phía Tây Bắc Biển Đông, ở độ sâu khoảng 1.500m. 

Theo các chuyên gia, đây là phát hiện có ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử hàng hải khu vực. Sau hơn 500 năm nằm dưới đáy đại dương, hai con tàu dần hé lộ những dấu tích quý giá về hoạt động giao thương sôi động trên Con đường Tơ lụa trên biển vào đầu thế kỷ XVI.

Việc một con tàu chở gốm sứ xuất khẩu và một con tàu vận chuyển gỗ nhập khẩu được tìm thấy gần nhau phản ánh hoạt động thương mại hai chiều nhộn nhịp trên tuyến hàng hải quốc tế thời nhà Minh. Những hiện vật thu được cũng được kỳ vọng sẽ cung cấp thêm tư liệu về lịch sử thương mại quốc tế, nghề gốm sứ, kỹ thuật đóng tàu cổ và quá trình giao lưu văn hóa trên Con đường Tơ lụa trên biển.

Theo công bố của Cục Quản lý Di sản Văn hóa Quốc gia Trung Quốc (NCHA), cả hai xác tàu đều được bảo tồn tương đối nguyên vẹn, niên đại xác định rõ ràng và chứa khối lượng hiện vật rất lớn.

Xác tàu số 1 được xác định có niên đại dưới triều Chính Đức (1506-1521) nhà Minh. Hàng hóa trên tàu chủ yếu là đồ gốm sứ với số lượng ước tính vượt 100.000 hiện vật. Các chuyên gia ghi nhận nhiều đống gốm chất cao hơn 3m, được cho là vẫn giữ nguyên vị trí theo từng khoang hàng của con tàu.

Trong khi đó, xác tàu số 2 có niên đại sớm hơn, thuộc thời Hồng Trị (1488-1505). Con tàu này chở chủ yếu là các khúc gỗ đã qua sơ chế. Kết quả nghiên cứu ban đầu cho thấy đây nhiều khả năng là tàu thương mại từ nước ngoài vận chuyển gỗ vào Trung Quốc.

Theo ông Tang Wei - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ học của NCHA, đây là lần đầu tiên Trung Quốc phát hiện cùng lúc hai con tàu có niên đại tương đương nhưng thực hiện hai chiều giao thương đối lập: Một tàu chở hàng xuất khẩu, một tàu vận chuyển hàng nhập khẩu. Phát hiện này phản ánh rõ hoạt động thương mại hai chiều phát triển mạnh trên Con đường Tơ lụa trên biển vào đầu thế kỷ XVI.

Sau khi hai xác tàu được công bố, NCHA đã phê duyệt kế hoạch khảo cổ biển sâu gồm ba giai đoạn, do Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ học thuộc NCHA phối hợp với Viện Khoa học và Kỹ thuật Biển sâu (Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc) cùng Bảo tàng Biển Đông Hải Nam thực hiện.

Ngày 20/5/2023, tàu nghiên cứu Exploration One chính thức triển khai giai đoạn khảo sát đầu tiên. Ngay trong lần lặn đầu tiên, các nhà khảo cổ đã thiết lập thành công hệ thống mốc định vị cố định dưới đáy biển tại góc Tây Nam khu vực xác tàu số 1. Đây được xem là cột mốc quan trọng, lần đầu tiên tạo nền tảng cho công tác lập bản đồ khảo cổ lâu dài ở độ sâu 1.500m.

Cuộc khảo sát là sự tham gia của khoảng 30 chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như khảo cổ học, bảo tồn hiện vật, địa chất biển, sinh học biển, địa vật lý, điện tử, cơ khí… Trong mỗi chuyến lặn kéo dài từ 8-9 giờ, các nhà khảo cổ quan sát, ghi chép và xác định vị trí hiện vật, phi công tàu ngầm điều khiển cánh tay robot thực hiện từng thao tác theo hướng dẫn.

Sau hơn 20 ngày làm việc liên tục, tàu Exploration One hoàn thành giai đoạn khảo sát đầu tiên với tổng cộng 21 chuyến lặn của tàu ngầm Deep Sea Warrior. Hơn 200 hiện vật được trục vớt bao gồm bình sứ men lam trắng, đĩa trang trí họa tiết kỳ lân, bát có nắp men trắng, bình men ngọc cùng nhiều mẫu gỗ từ xác tàu số 2.

Kết thúc giai đoạn khảo sát đầu tiên, các nhà nghiên cứu khẳng định đây mới chỉ là bước khởi đầu của một chương trình nghiên cứu kéo dài.

Trong các giai đoạn tiếp theo, nhóm khảo cổ sẽ tiếp tục điều tra chi tiết cấu trúc thân tàu, mở rộng phạm vi khai quật theo từng khu vực và  phát triển thêm các thiết bị robot chuyên dụng để phục vụ khảo cổ ở độ sâu lớn.

Hơn 200 hiện vật đã được đưa lên mặt nước sẽ lần lượt được phân tích, "giải mã" nhằm phục dựng hành trình của những con tàu đã chìm hơn nửa thiên niên kỷ trước.

Đối với giới khảo cổ, những gì được phát hiện tại hai xác tàu chỉ mới là phần nổi của kho tàng lịch sử còn nằm dưới đáy đại dương. Phía trước vẫn còn nhiều bí ẩn về hoạt động hàng hải, giao thương và giao lưu văn hóa trên Con đường Tơ lụa trên biển đang chờ được khám phá.