Đối với những người yêu Toán học, Huy chương Fields là giải thưởng danh giá mà bất kỳ ai cũng khao khát được xướng tên. Giải thưởng này do nhà Toán học Canada John Charles Fields sáng lập và lần đầu trao vào năm 1936, thường được coi là “Nobel của Toán học”.

Tính đến nay, Giáo sư Ngô Bảo Châu là nhà Toán học duy nhất của Việt Nam được vinh danh với Huy chương Fields. Trong khi đó, Maryam Mirzakhani ghi dấu lịch sử khi trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận giải thưởng này vào năm 2014, mở ra bước ngoặt quan trọng trong lĩnh vực Toán học.

Maryam Mirzakhani sinh năm 1977 tại Tehran. Bà theo học Toán học tại Đại học Công nghệ Sharif, sau đó sang Mỹ tiếp tục theo đuổi sự nghiệp học thuật và nhận bằng Tiến sĩ tại Đại học Harvard vào năm 2004. Gắn bó với những con số và phép tính, trở thành nhà Toán học vĩ đại nhưng ít ai biết rằng trước đó Mirzakhani chưa từng ước mơ trở thành nhà khoa học.

Ngày bé, bà thích đọc sách, tự tưởng tượng ra những câu chuyện và ao ước được trở thành nhà văn. Tuy nhiên, dần dần, bà đã khám phá ra niềm đam mê với Toán học và chứng tỏ mình là một học giả xuất sắc.

Mirzakhani đã nghiên cứu nhiều vấn đề liên quan đến hình học hyperbolic. Trong luận án của mình, bà đã giải quyết một vấn đề nghe có vẻ đơn giản nhưng thực tế cực kỳ khó: Trên một mặt hyperbolic cho trước, có bao nhiêu vòng đơn giản có độ dài nhỏ hơn một độ dài nhất định?

Người hướng dẫn luận văn của bà, Curtis McMullen - Giáo sư Toán học tại Harvard, rất ngạc nhiên khi nhận thông báo từ bà rằng bà đã sử dụng công trình nghiên cứu của mình để tìm ra một bằng chứng mới cho giả thuyết Witten.

Nhà Toán học Alex Eskin của Đại học Chicago và Amir Mohammadi của Đại học California, San Diego, đều rất ấn tượng với Mirzakhani. Các công trình của bà được đánh giá mang tính đột phá, đặc biệt là một định lý được ví như “đũa thần”. Không chỉ nghiên cứu từng mặt hyperbolic riêng lẻ, định lý này áp dụng cho toàn bộ không gian các mặt hyperbolic. Công trình còn có ứng dụng thú vị trong vật lý cổ điển, giúp hiểu rõ cách chuyển động của một quả bóng bi-a khi nảy trên bàn bi-a có hình dạng đa giác.

Khi nói về Mirzakhani, các nhà khoa học thường dùng những từ có vẻ mâu thuẫn như tham vọng và khiêm tốn, dũng cảm và thực tế. Bản thân Mirzakhani tự nhận là người “chậm chạp”, thường xem xét mọi thứ một cách thận trọng.

Mirzakhani nổi bật từ khi còn là học sinh. Năm 1994, khi 17 tuổi, bà giành Huy chương Vàng Olympic Toán học quốc tế (IMO). Một năm sau, bà tiếp tục mang về Huy chương Vàng IMO với điểm tuyệt đối. Nhà Toán học McMullen từng nhận xét: “Maryam là một trong số ít những nhà toán học kết hợp được kỹ năng giải quyết vấn đề xuất sắc với sự tò mò và thấu hiểu sâu sắc của một nhà khoa học trưởng thành".

Một đặc điểm nổi bật trong phương pháp nghiên cứu của bà là sự sâu sắc. Mirzakhani không hài lòng với việc chỉ nắm đủ kiến thức để lập luận hợp lý; bà muốn hiểu thấu đáo mọi chi tiết, khám phá tất cả ngóc ngách của lĩnh vực mình nghiên cứu. “Bà ấy đắm mình vào thế giới toán học đó, chỉ khi đã quen thuộc với nó, bà mới bắt đầu giải quyết các thách thức. Điều này khác với cách một số nhà Toán học đi thẳng đến bằng chứng; Mirzakhani thường tìm cách nhìn vấn đề theo hướng mới để vượt qua trở ngại”, McMullen nói.

Cách tiếp cận này đã giúp Mirzakhani có tầm nhìn sâu rộng trong sự nghiệp. Maryam Mirzakhani không phải là nhà Toán học nữ xuất sắc đầu tiên nhưng bà là người đầu tiên và cho đến nay duy nhất được trao Huy chương Fields. Giải thưởng này chỉ được trao 4 năm 1 lần, dành cho các nhà Toán học dưới 40 tuổi, với tối đa 4 người nhận mỗi lần.

Daubechies - cựu Chủ tịch Liên minh Toán học Quốc tế (IMU), người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo tổ chức này, chia sẻ: “Có rất nhiều nhà Toán học nữ xuất sắc được đề cử nhưng chưa ai nhận giải trước bà. Tôi rất vui khi điều đó đã xảy ra trong nhiệm kỳ của tôi".

Từ năm 2008, bà trở thành Giáo sư toán học tại Đại học Stanford.

Về đời tư, bà kết hôn với Jan Vondrák và có một con gái tên Anahita. Cuộc sống hôn nhân của bà rất hạnh phúc.

Khi giành được Huy chương Fields vào năm 2014, bà từng lo lắng rằng sự chú ý từ truyền thông có thể làm xáo trộn cuộc sống và ảnh hưởng đến người thân. Tuy nhiên, gia đình luôn tôn trọng, ủng hộ và tự hào về những thành tựu xuất sắc của bà.

Ngoài toán học, Mirzakhani còn rất yêu thể thao. Bà thích bơi lội và chạy bộ, coi đây là những hoạt động giúp cân bằng cuộc sống.

Khi sự nghiệp đang ở đỉnh cao, bà nhận được chẩn đoán mắc ung thư. Dù đối mặt với bệnh tật, Mirzakhani không than vãn mà vẫn cảm thấy may mắn khi sinh ra trong một gia đình yêu thương và được giáo dục chu đáo. Năm 2017, bà qua đời sau thời gian kiên cường chống chọi với bệnh tật.

Mirzakhani được xem là một trong những nhà Toán học vĩ đại nhất của thế hệ mình. Nhiều giải thưởng đã được đặt theo tên bà, bao gồm Giải thưởng Maryam Mirzakhani New Frontiers và Giải thưởng Maryam Mirzakhani về toán học. Ngày sinh của bà còn được kỷ niệm qua sáng kiến May12, một chuỗi hoạt động tôn vinh phụ nữ trong lĩnh vực Toán học.