NSND Thanh Ngoan tên thật Nguyễn Thị Bích Ngoan, sinh năm 1966 tại Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên), được giới chuyên môn nhìn nhận là một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật chèo đương đại. Hơn 40 năm gắn bó với sân khấu, bà tạo dựng dấu ấn ở cả 3 lĩnh vực: Biểu diễn, nghiên cứu và quản lý.

Sự nghiệp thăng hoa của nghệ sĩ chèo hàng đầu Việt Nam

Sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, Thanh Ngoan tiếp cận chèo từ rất sớm. Từ 7-8 tuổi, bà đã biết hát và tham gia đội văn nghệ thôn. Năm 13 tuổi, sau khi hoàn thành lớp 7, bà thi đỗ vào Nhà hát Chèo Việt Nam, rời quê lên Hà Nội học tập, chính thức bước vào con đường nghệ thuật chuyên nghiệp.

Ngay từ thiếu niên, Thanh Ngoan đã gây chú ý nhờ giọng hát nổi bật. Năm 1981, khi mới 15 tuổi, bà tham gia cuộc thi Tiếng hát Chèo tại Thái Bình và được công chúng biết đến với biệt danh “Ngoan Béo”. Ngay sau khi ra trường, năm 1985, Thanh Ngoan được nghệ sĩ Mạnh Tuấn mời tham gia đĩa “Hề đố đá”, đánh dấu bước mở rộng sang lĩnh vực ghi âm.

Giai đoạn 1987-1988, bà tiếp tục thực hiện các sản phẩm tấu hài riêng. Vai chủ quán Hồng Châu trong vở “Hồ Xuân Hương” tại hội diễn ở Nam Định (cũ) tiếp tục giúp bà khẳng định tên tuổi.

Năm 1993, dù đang mang bầu hơn 8 tháng và đã có nhiều huy chương, Thanh Ngoan vẫn được Giám đốc Nhà hát Chèo yêu cầu tham gia hội diễn ở Ninh Bình vì không ai thay thế được vai diễn này.

Bắt đầu từ vai Đào Huế trong vở “Chu Mãi Thuần”, Thanh Ngoan từng bước khẳng định năng lực qua nhiều dạng nhân vật. Vai Hoạn Thư trong “Thúy Kiều” là một trong những dấu mốc cho thấy khả năng xử lý những tuyến vai có chiều sâu tâm lý.

Thanh Ngoan thuộc số ít nghệ sĩ chèo thể hiện hiệu quả cả 2 dạng vai đặc trưng là đào thương và đào lệch. Với đào thương, bà chú trọng khai thác nội tâm nhân vật, tạo sự đồng cảm với người xem. Ở tuyến đào lệch như phù thủy, đào Huế, lối diễn giàu tính ước lệ, sắc thái biểu cảm rõ nét giúp nhân vật có độ nhận diện cao.

Một đóng góp đáng chú ý là việc đưa yếu tố ca trù vào chèo thông qua vai chủ quán Hồng Châu trong “Hồ Xuân Hương”. Cách làm này mở rộng không gian biểu đạt của sân khấu chèo trong khi vẫn giữ được đặc trưng của loại hình.

Bên cạnh đó, Thanh Ngoan có xu hướng gia tăng yếu tố đời sống trong cách thể hiện nhân vật. Ở các vai như Phương trong “Nỗi đau tình mẹ” hay vợ Cả Dọc trong “Vợ chồng Cả Dọc”, bà lồng ghép sắc thái hài hước, tạo điểm nhấn cho nhân vật và tăng khả năng tiếp cận khán giả.

Trong lĩnh vực hát xẩm, Thanh Ngoan được biết đến rộng rãi với bài “Sướng khổ vì chồng”. Hoạt động biểu diễn của bà không giới hạn trong nước mà còn mở rộng tới cộng đồng người Việt tại châu Âu và châu Mỹ, góp phần quảng bá nghệ thuật truyền thống ra quốc tế.

Song song với biểu diễn, bà tham gia nhiều hoạt động xã hội. Thanh Ngoan từng là Ủy viên Hội Liên hiệp Thanh niên TP. Hà Nội, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ trẻ Hà Nội, đồng thời tổ chức các chương trình giới thiệu chèo cổ tới khán giả trẻ.

Không dừng ở vai trò nghệ sĩ, Thanh Ngoan lựa chọn con đường nghiên cứu nhằm tiếp cận chèo từ góc độ học thuật. Năm 2017, bà bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Nghệ thuật học, coi đây là nền tảng để tham gia bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống.

Trong giai đoạn 2012-2022, trên cương vị Giám đốc Nhà hát Chèo Việt Nam, bà trực tiếp điều hành đơn vị trong bối cảnh sân khấu truyền thống chịu nhiều áp lực cạnh tranh từ các loại hình giải trí hiện đại. Nhà hát duy trì hoạt động biểu diễn, đồng thời tìm hướng tiếp cận công chúng mới.

Theo chia sẻ của Thanh Ngoan tại chương trình “Lời tự sự”, chèo đã trải qua nhiều giai đoạn biến động. Sau thời kỳ hình thành và phát triển, đặc biệt từ sau năm 1986, khi đời sống kinh tế thay đổi, sân khấu truyền thống gặp khó khăn trong việc thu hút khán giả. Từ sau năm 2000, chèo dần phục hồi nhưng vẫn đối diện bài toán về nguồn thu và khán giả. Những năm gần đây, loại hình này có dấu hiệu khởi sắc với sự quan tâm trở lại từ công chúng và chính sách văn hóa.

Nghệ sĩ Thanh Ngoan cho rằng nghệ thuật chèo đặt ra yêu cầu khắt khe đối với người làm nghề. Trong đó, yếu tố giọng hát giữ vai trò nền tảng, tiếp đến là ngoại hình, khí chất, nội lực, kỹ năng múa và diễn xuất. Bà cũng nhấn mạnh đặc trưng cường điệu, ước lệ của chèo, đòi hỏi nghệ sĩ phải có sự hiểu biết sâu về ngôn ngữ sân khấu truyền thống.

Trong sự nghiệp, Thanh Ngoan giành được hàng loạt giải thưởng uy tín: Huy chương Vàng “Giọng hát chèo hay tỉnh Thái Bình” năm 1981; Huy chương Vàng Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc các năm 1988, 1990, 1995; Diễn viên xuất sắc của sân khấu chèo Hà Nội năm 1991; Huy chương Vàng “Giọng hát chèo toàn quốc” năm 1992, cùng với đó là giải thưởng Sao đỏ của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam; Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2016.

Bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 2001, Nghệ sĩ Nhân dân năm 2019.

Hiện, NSND Thanh Ngoan là Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật Biểu diễn Truyền thống Việt Nam. Trung tâm do Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA) sáng lập, với mục tiêu góp phần thực hiện chiến lược tuyên truyền, tăng cường sự gắn kết cộng đồng nhằm gìn giữ và phát huy giá trị của nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Đặc biệt, Trung tâm chú trọng bảo tồn những loại hình nghệ thuật đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Trải qua 2 lần đò để tìm bến đỗ bình yên

Tuy nhiên, phía sau sự mạnh mẽ, quyết đoán của một vị "thuyền trưởng" là một tâm hồn đàn bà đầy rẫy những tổn thương từ hôn nhân.

NSND Thanh Ngoan và chồng cũ có chung 1 con trai. Cuộc hôn nhân kết thúc ngay lúc bà đang ở giai đoạn bận rộn nhất trong sự nghiệp. Áp lực công việc, trách nhiệm quản lý cùng vai trò người mẹ đơn thân khiến nữ nghệ sĩ nhiều thời điểm rơi vào trạng thái quá tải. Việc lựa chọn chấm dứt một cuộc hôn nhân không hạnh phúc cũng khiến bà đối diện với những ý kiến trái chiều từ dư luận.

Sau quãng thời gian một mình nuôi con và tập trung cho nghệ thuật, NSND Thanh Ngoan xây dựng cuộc sống mới bên người chồng thứ 2, kém bà 7 tuổi, hoạt động trong lĩnh vực xây dựng. Theo chia sẻ của nữ nghệ sĩ, chồng là người đồng hành thầm lặng, sẵn sàng lùi lại phía sau để bà toàn tâm cho công việc. Trong giai đoạn bà đảm nhiệm vai trò lãnh đạo Nhà hát Chèo Việt Nam, lịch làm việc dày đặc, việc gia đình phần lớn do chồng đảm đương.

Thanh Ngoan cho biết sự ủng hộ từ gia đình là yếu tố giúp bà duy trì năng lượng sáng tạo. Trong quá trình thực hiện luận án Tiến sĩ Nghệ thuật học, chồng bà nhiều lần thức cùng để động viên tinh thần. Dù không hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật, ông vẫn thường xuyên đồng hành tại các buổi biểu diễn, theo dõi từng vai diễn từ khán phòng.

Hiện gia đình nữ nghệ sĩ sống cùng con trai, con dâu và cháu nội. Bà chia sẻ mối quan hệ giữa các thành viên duy trì sự hài hòa, mỗi người có công việc riêng. Con dâu được bà coi như con ruột, hỗ trợ nhiều trong sinh hoạt, đặc biệt là việc sử dụng công nghệ. Dù không có con chung, vợ chồng Thanh Ngoan giữ được sự gắn bó sau hơn 2 thập kỷ chung sống.

Cuối năm 2022, sau 44 năm hoạt động trong lĩnh vực chèo, NSND Thanh Ngoan nghỉ hưu theo chế độ. Tuy nhiên, bà vẫn duy trì các hoạt động chuyên môn như giảng dạy, truyền nghề và tham gia xây dựng các đề án nghệ thuật liên quan đến hát văn, hát xẩm, ca trù.

Năm 2023, bà tham gia chương trình truyền hình thực tế “The New Mentor” với vai trò giám khảo. Thông qua các nhận xét chuyên môn, Thanh Ngoan góp phần giúp thí sinh tiếp cận những yếu tố cơ bản của nghệ thuật truyền thống, mở rộng sự giao thoa giữa các loại hình biểu diễn.

Ở tuổi 60, NSND Thanh Ngoan vẫn duy trì cường độ làm việc ổn định, tiếp tục xuất hiện trên sân khấu và tham gia đào tạo thế hệ kế cận. Hành trình của bà cho thấy sự gắn bó bền bỉ với nghệ thuật chèo, đồng thời phản ánh những nỗ lực cá nhân trong việc cân bằng giữa sự nghiệp và đời sống riêng.