Sáng 11/6, đề thi Ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 thu hút sự chú ý khi đặt ra câu hỏi: “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk với những phát minh công nghệ làm thay đổi thế giới, vậy làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”.

Từ một vấn đề trong phòng thi, câu hỏi này nhanh chóng mở rộng thành chủ đề được thảo luận trên nhiều diễn đàn: Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ công nghệ thế giới và liệu đã xuất hiện những doanh nghiệp đủ sức đặt nền móng cho các giấc mơ công nghệ mang tầm vóc toàn cầu hay chưa?

Khi nhắc đến Mỹ, người ta thường nghĩ ngay đến những doanh nhân đã làm thay đổi thế giới bằng công nghệ như Steve Jobs, Bill Gates, Mark Zuckerberg hay Elon Musk. Họ xây dựng những tập đoàn có giá trị hàng trăm tỷ USD, đồng thời tạo ra các sản phẩm định hình lại cách con người giao tiếp, làm việc, di chuyển và sinh sống.

Apple biến điện thoại thông minh trở thành vật bất ly thân của hàng tỷ người. Microsoft đưa máy tính cá nhân đến văn phòng và gia đình trên toàn thế giới. Meta thay đổi cách con người kết nối trong thời đại Internet. Tesla và SpaceX mở rộng ranh giới của xe điện, năng lượng sạch và công nghệ vũ trụ.

Những doanh nghiệp này không đơn thuần là câu chuyện kinh doanh. Chúng trở thành biểu tượng cho năng lực đổi mới sáng tạo và sức mạnh công nghệ của nước Mỹ.

Việt Nam hiện chưa sở hữu những tập đoàn có quy mô và sức ảnh hưởng tương đương Apple, Tesla, Meta hay Microsoft. Khoảng cách về doanh thu, vốn hóa, năng lực nghiên cứu, số lượng bằng sáng chế và thương hiệu toàn cầu vẫn còn rất lớn. Tuy nhiên, sau hơn ba thập kỷ phát triển kinh tế thị trường, một thế hệ doanh nghiệp công nghệ mới đã hình thành, từng bước mở rộng hiện diện từ phần mềm, Internet, điện toán đám mây, an ninh mạng cho tới xe điện, robot và trí tuệ nhân tạo.

Trong số đó có những doanh nghiệp đã trở thành kỳ lân công nghệ. Cũng có những doanh nghiệp không được định giá hàng tỷ USD nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng cho ngành công nghệ Việt Nam.

FPT: Đại diện rõ nét nhất cho tham vọng công nghệ toàn cầu

Nếu tìm một doanh nghiệp công nghệ có ảnh hưởng lớn nhất tại Việt Nam, FPT là cái tên thường được nhắc đến đầu tiên.

Được thành lập năm 1988 bởi nhóm nhà khoa học trẻ do ông Trương Gia Bình đứng đầu, FPT đã phát triển từ một công ty tin học thành tập đoàn công nghệ hàng đầu Việt Nam. Từ những ngày đầu hoạt động trong lĩnh vực phần mềm, doanh nghiệp hiện mở rộng sang chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, giáo dục công nghệ và bán dẫn.

Điểm nổi bật của FPT nằm ở khả năng đưa dịch vụ công nghệ Việt Nam ra thị trường quốc tế. Hàng chục nghìn kỹ sư của tập đoàn hiện tham gia các dự án cho khách hàng tại Nhật Bản, Mỹ, châu Âu và nhiều quốc gia khác.

Nếu Ấn Độ có Infosys, Tata Consultancy Services (TCS) hay Wipro như những “cỗ máy” xuất khẩu dịch vụ công nghệ thông tin thì FPT được xem là đại diện tiêu biểu nhất của Việt Nam trên hành trình tương tự. Dù chưa sở hữu sản phẩm tiêu dùng có sức ảnh hưởng toàn cầu như iPhone hay Facebook, FPT đã chứng minh doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ quốc tế bằng năng lực kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong những năm gần đây, tập đoàn tiếp tục mở rộng sang trí tuệ nhân tạo và bán dẫn - 2 lĩnh vực được xem là nền tảng của cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới. Điều đó cho thấy tham vọng vượt khỏi vai trò gia công phần mềm truyền thống để tiến sâu hơn vào các tầng giá trị cao của ngành công nghệ.

VNG và bài toán xây dựng sản phẩm công nghệ cho hàng chục triệu người dùng

Nếu FPT đại diện cho thế hệ tiên phong của ngành phần mềm, VNG là biểu tượng của thời kỳ Internet.

Khởi đầu từ hoạt động phát hành trò chơi trực tuyến, VNG từng bước phát triển thành hệ sinh thái công nghệ gồm game, nền tảng nhắn tin, thanh toán điện tử, điện toán đám mây và nhiều dịch vụ số khác. 

Dấu ấn nổi bật nhất của doanh nghiệp này là Zalo. Trong bối cảnh người dùng có nhiều lựa chọn từ Facebook Messenger, WhatsApp, Telegram và các nền tảng quốc tế khác, việc một ứng dụng nội địa duy trì được vị thế hàng đầu tại Việt Nam là điều không dễ dàng. Hiện nay, Zalo không chỉ là công cụ liên lạc cá nhân mà còn được sử dụng rộng rãi trong hoạt động kinh doanh, dịch vụ công và nhiều nhu cầu thiết yếu của đời sống số.

Năm 2014, VNG được định giá trên 1 tỷ USD (26.300 tỷ đồng), trở thành kỳ lân công nghệ đầu tiên của Việt Nam. Đây là dấu mốc cho thấy doanh nghiệp công nghệ Việt Nam hoàn toàn có khả năng xây dựng sản phẩm phục vụ quy mô lớn, tạo ra giá trị đáng kể trên thị trường.

Khác với nhiều doanh nghiệp công nghệ trong nước tập trung vào dịch vụ, VNG lựa chọn hướng phát triển sản phẩm phục vụ trực tiếp người dùng. Dù chưa thể so sánh với Meta về quy mô toàn cầu, VNG vẫn là minh chứng rõ ràng cho năng lực sáng tạo sản phẩm công nghệ “Make in Vietnam”.

CMC và cuộc đua xây dựng hạ tầng số

Nếu FPT và VNG được biết đến nhiều hơn ở các sản phẩm và dịch vụ công nghệ, CMC lại lựa chọn vị trí phía sau hệ thống - nơi vận hành hạ tầng của nền kinh tế số.

Trong bối cảnh dữ liệu được xem là tài sản chiến lược, hạ tầng công nghệ đóng vai trò tương tự điện, nước hay đường cao tốc trong nền kinh tế truyền thống. Muốn doanh nghiệp chuyển đổi số cần có điện toán đám mây. Muốn phát triển trí tuệ nhân tạo cần có dữ liệu và năng lực tính toán. Muốn bảo vệ tài sản số cần có các giải pháp an ninh mạng. Muốn dịch vụ trực tuyến vận hành ổn định cần có hệ thống trung tâm dữ liệu và kết nối đủ mạnh. Đó chính là những lĩnh vực CMC đang theo đuổi.

Từ dịch vụ công nghệ thông tin, viễn thông, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu đến an ninh mạng và AI, doanh nghiệp này đang từng bước tham gia xây dựng phần hạ tầng nền tảng cho nền kinh tế số Việt Nam.

Trên thế giới, Amazon, Microsoft hay Google đều sở hữu những hệ thống cloud và data center khổng lồ phục vụ hàng triệu doanh nghiệp. Tại Việt Nam, CMC đang phát triển năng lực hạ tầng công nghệ nội địa nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của quá trình số hóa. Đây là lĩnh vực ít tạo tiếng vang với người dùng cuối nhưng có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực tự chủ công nghệ của quốc gia.

BKAV và hành trình theo đuổi công nghệ lõi

Một trong những cái tên gắn liền với lịch sử phát triển ngành công nghệ Việt Nam là BKAV của ông Nguyễn Tử Quảng.

Doanh nghiệp này được biết đến đầu tiên qua phần mềm diệt virus BKAV, sau đó mở rộng sang an ninh mạng, Chính phủ điện tử, nhà thông minh, camera AI và sản xuất điện thoại thông minh.

Hành trình phát triển của BKAV từng tạo ra nhiều tranh luận, đặc biệt trong lĩnh vực smartphone. Tuy nhiên, xét trên góc độ công nghệ, đây vẫn là một trong số ít doanh nghiệp Việt Nam kiên trì theo đuổi các lĩnh vực có hàm lượng kỹ thuật cao như bảo mật, phần mềm hệ thống, thiết bị phần cứng và an ninh mạng.

Trong bối cảnh các cuộc tấn công mạng ngày càng tinh vi, an ninh mạng đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng đối với hệ thống tài chính, dịch vụ công, doanh nghiệp và hạ tầng số quốc gia.

Nếu Mỹ sở hữu nhiều công ty bảo mật hàng đầu thế giới, BKAV được xem là một trong những doanh nghiệp nội địa hiếm hoi theo đuổi mục tiêu xây dựng năng lực an ninh mạng mang thương hiệu Việt.

Không phải mọi dự án đều đạt thành công về mặt thương mại. Dẫu vậy, những nỗ lực trong lĩnh vực bảo mật, phần cứng và công nghệ nền tảng vẫn góp phần tích lũy kinh nghiệm, nguồn nhân lực kỹ thuật và năng lực nghiên cứu cho thị trường công nghệ trong nước.

Phạm Nhật Vượng và bước đi vào những ngành công nghệ tương lai

Những năm gần đây, ông Phạm Nhật Vượng là nhân vật tạo nhiều chú ý nhất trong giới công nghệ và công nghiệp Việt Nam. Từ lĩnh vực bất động sản, vị tỷ phú này đã mở rộng hệ sinh thái Vingroup sang xe điện, trí tuệ nhân tạo, robot và tự động hóa. Dấu ấn rõ nét nhất là VinFast.

Chỉ trong vài năm, doanh nghiệp đã xây dựng được năng lực thiết kế, sản xuất và thương mại hóa ô tô điện, đồng thời đưa sản phẩm tới một số thị trường quốc tế. Đây là điều rất ít doanh nghiệp Việt Nam từng thực hiện trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao.

Xe điện là ngành đòi hỏi sự kết hợp giữa công nghệ pin, phần mềm điều khiển, hệ thống thông minh, chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn an toàn và năng lực sản xuất quy mô lớn. Việc một doanh nghiệp Việt Nam tham gia lĩnh vực này đã mở ra cách nhìn mới về khả năng tham gia của Việt Nam vào các ngành công nghệ có hàm lượng kỹ thuật cao.

Song song với xe điện, hệ sinh thái Vingroup cũng đang đầu tư vào robot hình người, AI vật lý và tự động hóa thông qua các đơn vị như VinRobotics, VinMotion và VinDynamics. Đây đều là những lĩnh vực có mức đầu tư lớn, chu kỳ phát triển dài và tỷ lệ rủi ro cao. Việc một doanh nghiệp Việt Nam sẵn sàng tham gia các cuộc chơi này cho thấy tham vọng mở rộng vị thế của công nghiệp công nghệ Việt Nam trong giai đoạn mới.

Dù vậy, sẽ là quá sớm để đặt các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam ngang hàng với Apple, Tesla, Meta hay Microsoft. Khoảng cách về doanh thu, vốn hóa, năng lực nghiên cứu, số lượng bằng sáng chế, thương hiệu toàn cầu và khả năng dẫn dắt xu hướng vẫn còn rất lớn.

Các tập đoàn công nghệ Mỹ không mạnh lên nhờ một vài cá nhân xuất sắc. Phía sau họ là cả một hệ sinh thái gồm các trường đại học hàng đầu, quỹ đầu tư mạo hiểm, thị trường vốn phát triển, chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo, văn hóa chấp nhận rủi ro và khả năng thu hút nhân tài từ khắp thế giới.

Việt Nam muốn có thêm những doanh nghiệp công nghệ mang tầm vóc toàn cầu cũng cần một hệ sinh thái tương tự. Điều đó đòi hỏi môi trường giáo dục khuyến khích sáng tạo, doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, nguồn vốn chấp nhận rủi ro cùng các chính sách hỗ trợ những lĩnh vực mới như AI, bán dẫn, robot, fintech hay dữ liệu.

Ở thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa có một cái tên có tầm ảnh hưởng tương đương Steve Jobs, Elon Musk hay Mark Zuckerberg. 

Tuy nhiên, nhìn từ hành trình của FPT, VNG, CMC, BKAV hay những dự án công nghệ mới của Vingroup, có thể thấy Việt Nam đã xuất hiện những doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư vào các lĩnh vực có độ khó cao và chu kỳ phát triển dài. FPT đang đưa chất xám Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. VNG chứng minh doanh nghiệp nội địa có thể tạo ra sản phẩm phục vụ hàng chục triệu người dùng. CMC góp phần xây dựng hạ tầng cho nền kinh tế số. BKAV theo đuổi công nghệ lõi và an ninh mạng. Phạm Nhật Vượng đặt cược vào xe điện, robot và trí tuệ nhân tạo. 

Lịch sử cho thấy các cường quốc công nghệ không hình thành trong một sớm một chiều. Apple từng khởi nghiệp trong gara xe, Facebook bắt đầu từ ký túc xá đại học, còn Tesla trải qua nhiều năm thua lỗ trước khi trở thành một trong những biểu tượng của ngành công nghiệp tương lai. 

Từ góc nhìn đó, những doanh nghiệp đang được nhắc tới hôm nay có thể chưa phải là các biểu tượng công nghệ toàn cầu, nhưng họ chính là những “viên gạch” đầu tiên trong hành trình xây dựng năng lực công nghệ Việt Nam trong kỷ nguyên số.