Nằm trên vùng đồi ven biển Sa Huỳnh, làng Gò Cỏ thuộc phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi có diện tích khoảng 105ha với khoảng 83 hộ dân. Giữa đồi đá, đầm An Khê và biển Sa Huỳnh, ngôi làng lưu giữ dấu tích của nhiều lớp cư dân và văn hóa qua hàng nghìn năm. Những giếng đá cổ, đường đá, gành đá, nhà tranh vách đất cùng các sinh hoạt dân gian đang trở thành nguồn lực để người dân phát triển du lịch cộng đồng.

3 lớp văn hóa trong một ngôi làng ven biển

Gò Cỏ bắt đầu được các chuyên gia chú ý từ năm 2017, trong quá trình khảo sát khu vực phục vụ việc xây dựng hồ sơ Không gian văn hóa Sa Huỳnh trình UNESCO xem xét.

Theo các tài liệu giới thiệu về điểm đến, làng nằm giữa đồi núi, đầm An Khê và biển Sa Huỳnh. Không gian cư trú tại đây ghi nhận sự tiếp biến của 3 lớp văn hóa lớn: Văn hóa Sa Huỳnh có niên đại khoảng 2.500-3.000 năm, văn hóa Chăm Pa từ khoảng thế kỷ VII đến XV và lớp cư dân Đại Việt tiếp nối đến ngày nay. Những dấu tích này hiện diện trong cấu trúc làng, từ giếng cổ, đường đá, tường rào đến các công trình tín ngưỡng và dấu tích kiến trúc.

Đá granite xuất hiện dày đặc trong không gian Gò Cỏ. Nhiều đoạn đường, bờ rào, giếng nước và công trình phục vụ sinh hoạt được xếp từ những khối đá tại địa phương. Theo thông tin giới thiệu của Hợp tác xã Du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ, đá trong khu vực có niên đại khoảng 250-400 triệu năm. Quá trình phong hóa và biến đổi địa chất tạo nên những khối đá với nhiều hình dạng, cùng các hốc đá tự nhiên dọc khu vực gành.

Gành đá Gò Cỏ có nhiều địa danh gắn với cách gọi và câu chuyện của cộng đồng như Sũng Muối, Lúc Cúc, Bến Bà Thân, Giếng Ông Địa, Đầu Chọi. Hệ thống hang và hầm đá trong làng cũng gắn với lịch sử chiến tranh, từng được người dân sử dụng làm nơi trú ẩn trong 2 cuộc kháng chiến. Một số điểm còn được giới thiệu trong các tuyến tham quan như hầm đá trong khuôn viên nhà bà Chín, Hầm trốn pháo số 1, Hầm trốn pháo số 2 và hang cây Thị. Các hầm có miệng hẹp, sâu khoảng 1-3m, tùy vị trí có thể chứa khoảng 15-20 người.

Làng hiện còn khoảng 12 giếng cổ nằm xen giữa khu dân cư. Một số giếng được cho là có nguồn gốc từ thời Chăm Pa, số khác do cư dân về sau xây dựng dựa trên kỹ thuật của cư dân Chăm. Giếng thường nằm gần mạch nước ngầm hoặc suối, phục vụ sinh hoạt của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Trong làng có những giếng được gọi theo tên như giếng bà Thướng, bà Mia, ông Lịch.

Dọc con đường đá cổ nối khu vực xóm trên với bãi biển Thạnh Đức 1 còn có tấm bia ký Chăm được giới thiệu có niên đại hơn 1.000 năm. Những dấu tích này tạo thành chuỗi điểm gắn với lịch sử cư trú của Gò Cỏ.

Bên cạnh di sản vật thể, đời sống văn hóa dân gian cũng được cộng đồng duy trì. Bài Chòi và Hát Hố từng gắn với sinh hoạt của người dân trong lúc lao động, nghỉ ngơi, ru con. Hiện các điệu hát được đưa vào một số hoạt động phục vụ du khách.

Bài Chòi là loại hình nghệ thuật dân ca và trò chơi dân gian đặc trưng của miền Trung. Năm 2017, Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Những câu chuyện về nghề biển, tín ngưỡng dân gian, địa danh và sinh hoạt của làng cũng được người dân truyền lại trong quá trình hướng dẫn khách tham quan.

Ngôi làng yêu cầu chủ homestay có ít nhất 3 đời sống tại làng

Tháng 12/2020, UBND tỉnh Quảng Ngãi công nhận Gò Cỏ là điểm du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh đạt hạng OCOP 3 sao.

Mô hình du lịch tại đây đặt cư dân địa phương vào vị trí chủ thể. Theo thông tin từ Hợp tác xã Du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ, các hộ tham gia dịch vụ lưu trú phải đáp ứng những tiêu chí do cộng đồng thống nhất. Chủ hộ phải là người bản xứ và có ít nhất 3 đời sinh sống tại làng.

Khoảng 20 hộ dân hiện tham gia làm homestay. Các cơ sở lưu trú chủ yếu dựa trên nhà dân, được cải tạo hoặc xây dựng theo kiến trúc phù hợp với cảnh quan chung. Nhà tranh, vách đất, sân vườn, hàng rào cây xanh cùng những vật dụng quen thuộc trong gia đình tạo nên không gian lưu trú mang đặc trưng của làng.

Quy mô các cơ sở nhỏ, hoạt động du lịch vì thế gắn trực tiếp với sinh hoạt của từng hộ. Khách lưu trú có thể dùng bữa cùng chủ nhà, thưởng thức các sản vật địa phương và nghe kể chuyện về nghề biển, đời sống làng chài.

Một số homestay phục vụ bữa cơm gia đình với rau củ quanh nhà, hải sản đánh bắt gần bờ và các món ăn quen thuộc của địa phương. Chi phí được giới thiệu khoảng 80.000 đồng/người, tùy thực đơn và dịch vụ.

Cách làm này đưa du lịch vào chính không gian sinh hoạt của cư dân. Người dân vừa vận hành dịch vụ lưu trú, nấu ăn vừa trực tiếp giới thiệu về lịch sử, văn hóa và sinh kế của cộng đồng.

Biển giữ vai trò quan trọng trong đời sống của cư dân Gò Cỏ. Bãi biển có dải cát vàng, hạt tương đối lớn, nằm cạnh hệ thống gành đá granite. Khu vực ven biển cung cấp nguồn hải sản cho người dân qua nhiều thế hệ và hiện là không gian tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm.

Tổ ghe chèo do những ngư dân trong làng điều phối đưa du khách men theo bờ biển, quan sát gành đá và cảnh quan ven bờ vào thời điểm thích hợp. Qua những chuyến ghe, người dân có thể giới thiệu nghề biển, các địa danh ven bờ và câu chuyện gắn với đời sống của làng.

Du khách cũng có thể tìm hiểu nghề làm muối của vùng Sa Huỳnh. Nghề làm muối trên đá được giới thiệu có lịch sử khoảng 2.000 năm. Người dân tận dụng các hốc đá tự nhiên ở vị trí phù hợp, đưa nước biển vào rồi phơi dưới nắng để nước bốc hơi và muối kết tinh.

Tại Gò Cỏ, trường học cộng đồng đưa những hoạt động sinh kế vào chương trình trải nghiệm. Người dân trực tiếp hướng dẫn nấu ăn, đan lưới, làm nông, chơi trò chơi dân gian và tìm hiểu đời sống địa phương. Các hoạt động này hướng tới học sinh, sinh viên và du khách muốn tìm hiểu văn hóa, lịch sử, sinh kế ven biển thông qua thực hành. Nội dung do cộng đồng xây dựng dựa trên kiến thức và nguồn lực sẵn có tại địa phương.

Ẩm thực cũng được đưa vào các hoạt động trải nghiệm. Người dân sử dụng sản vật biển, đầm An Khê và nguồn nguyên liệu quanh làng để chế biến các món ăn quen thuộc. Lưỡi long - loài xương rồng phát triển tự nhiên ở Gò Cỏ, được dùng nấu canh với cá thửng, tôm, làm gỏi hoặc mứt. 

Các món khác gồm canh rong mứt, gỏi cá trích, chả nhum, hến đầm An Khê xào, các món từ hàu, mực, cá và bánh xèo mực. Bánh ít mỳ, thạch nhân sâm, gà nấu lá sống nhông và rau chua lẻ cũng được giới thiệu trong các bữa ăn tại Gò Cỏ.

Định hướng xây dựng Công viên di sản

Gò Cỏ hiện nằm trong không gian Công viên địa chất Lý Sơn - Sa Huỳnh. Từ các giá trị về địa chất, cảnh quan, lịch sử và văn hóa, cộng đồng địa phương đang định hướng xây dựng mô hình “Công viên di sản làng Gò Cỏ”.

Hợp tác xã Du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ giữ vai trò điều phối hoạt động du lịch, với định hướng khai thác nguồn lực tại chỗ và tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia xây dựng sản phẩm, tổ chức dịch vụ và tạo thu nhập. Nhà ở, đường đá, giếng cổ, gành đá, bãi biển, sinh hoạt văn hóa và nghề truyền thống đều được xem là những thành tố của không gian di sản.

Gò Cỏ cũng được giới thiệu với mô hình “Hòa nhập và Khởi nghiệp cho người khuyết tật”. Một nhóm người trẻ khiếm thính từng tham gia cùng cộng đồng xây dựng sản phẩm trải nghiệm, kể chuyện văn hóa qua gốm, tranh và không gian trưng bày, đồng thời tổ chức các hoạt động tìm hiểu ngôn ngữ ký hiệu.

Điều kiện sinh hoạt tại làng Gò Cỏ còn giản dị so với những khu du lịch có hệ thống dịch vụ tập trung. Đây là yếu tố du khách cần cân nhắc khi lựa chọn lưu trú, đặc biệt với gia đình có trẻ nhỏ hoặc nhu cầu cao về tiện nghi. 

Thời gian thuận lợi cho các hoạt động ngoài trời thường được giới thiệu từ tháng 4 đến đầu tháng 9; khoảng tháng 3-7 phù hợp để kết hợp tắm biển, đi ghe và trải nghiệm nghề biển nếu thời tiết thuận lợi. Tháng 6 và 7 thường có nắng mạnh vào buổi trưa và chiều nên cần chuẩn bị nước uống, mũ, áo khoác nhẹ và vật dụng chống nắng.

Điều kiện sinh hoạt tại đây còn giản dị so với các khu du lịch có hệ thống dịch vụ tập trung. Đây là đặc điểm du khách cần tính đến khi lựa chọn lưu trú, đặc biệt với những gia đình có trẻ nhỏ hoặc người có nhu cầu cao về tiện nghi.

Thời gian thuận lợi cho các hoạt động ngoài trời thường tập trung vào mùa khô, khoảng từ tháng 4 đến đầu tháng 9. Khoảng tháng 3-7 cũng là thời gian được giới thiệu phù hợp để kết hợp tắm biển, đi ghe và trải nghiệm nghề biển nếu điều kiện thời tiết thuận lợi. Tháng 6 và 7 thường có nắng mạnh vào buổi trưa và chiều, du khách cần chuẩn bị nước uống, mũ, áo khoác nhẹ và các vật dụng chống nắng.

Trước đó vào năm 2025, Gò Cỏ xuất hiện trong chặng 2 chương trình “Gia đình Haha” với các hoạt động như làm muối Sa Huỳnh, tham quan làng, trồng lúa và đi thuyền đánh cá đêm.  Những trải nghiệm trực tiếp của dàn nghệ sĩ, khách mời trong chương trình giúp khán giả có thêm góc nhìn về đời sống, sinh kế và cảnh quan của ngôi làng ven biển.