Vất vả mưu sinh

Năm 1984, trong đợt đầu tiên Nhà nước xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, lĩnh vực âm nhạc có 4 nghệ sĩ được vinh danh, gồm ca sĩ Thanh Huyền, nghệ sĩ piano Đặng Thái Sơn, ca sĩ Quốc Hương và nghệ sĩ ngâm thơ Châu Loan.

Trong số đó, nghệ sĩ Nguyễn Quốc Hương, thường được biết đến với nghệ danh Quốc Hương, là nam ca sĩ duy nhất được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân trong đợt này. Ông cũng thuộc thế hệ nghệ sĩ được trao danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân ngay từ đợt đầu mà không phải trải qua danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú như quy trình phổ biến về sau.

Nghệ sĩ Quốc Hương sinh năm 1920 tại Ninh Bình, trong một gia đình bình dân không có truyền thống nghệ thuật. Dù vậy, ngay từ nhỏ, ông đã sớm bộc lộ niềm say mê và năng khiếu ca hát.

Hoàn cảnh gia đình không cho phép Quốc Hương theo học âm nhạc một cách bài bản. Năm 17 tuổi, ông rời quê, bắt đầu những năm tháng phiêu bạt vào miền Trung rồi tiếp tục vào Sài Gòn. Để kiếm sống, ông làm nhiều công việc nặng nhọc, từ công nhân đường sắt, thủy thủ đến bốc vác…

Trong những ngày tháng mưu sinh ấy, âm nhạc trở thành điểm tựa tinh thần của ông. Không được học bài bản, ông tự học, tìm hiểu các ca khúc về quê hương, tiếp xúc với âm nhạc Pháp. Qua quá trình tự rèn luyện, ông hình thành chất giọng nam cao sáng, vang, có sắc thái bán cổ điển, tạo nên dấu ấn riêng trong sự nghiệp sau này.

Những năm đầu tuổi đôi mươi, trong thời gian làm việc tại Sài Gòn, ông có dịp tiếp xúc với phong trào đấu tranh của thanh niên, trí thức miền Nam đòi độc lập, tự do. Âm nhạc dần trở thành phương tiện để ông bày tỏ tình yêu quê hương, đất nước.

Dấu ấn trong dòng nhạc cách mạng

Năm 1944, tại rạp Lê Văn Hảo, Quốc Hương là người đầu tiên thể hiện “Tiếng gọi Thanh niên” của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, đánh dấu bước ngoặt trên con đường ca hát.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tham gia phong trào văn nghệ của Ban Tuyên truyền Sài Gòn - Chợ Lớn. Khi Nam Bộ kháng chiến, Quốc Hương gia nhập Vệ quốc đoàn, vừa chiến đấu vừa biểu diễn phục vụ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân tại các chiến trường Khu VII, VIII, IX.

Tên tuổi ông được biết đến rộng rãi qua “Tiểu đoàn 307” của nhạc sĩ Nguyễn Hữu Trí, phổ từ lời thơ Nguyễn Bính. Là người đầu tiên thể hiện ca khúc, Quốc Hương góp phần đưa tác phẩm lan tỏa trong những năm kháng chiến. Giọng hát nam cao sáng, vang cùng cách thể hiện giàu sức truyền cảm cũng giúp ông được công chúng gọi bằng biệt danh “Ông Ba lẻ bảy”.

“Tiểu đoàn 307” sau đó trở thành ca khúc gắn bó với Quốc Hương suốt hơn 60 năm hoạt động nghệ thuật, từ những sân khấu phục vụ kháng chiến đến các chương trình biểu diễn về sau.

Với hàng chục năm hoạt động nghệ thuật, Quốc Hương được xem là một trong những giọng ca tiêu biểu của nền âm nhạc cách mạng Việt Nam. Ông còn được mệnh danh là “huyền thoại nhạc đỏ”, “danh ca số 1 Việt Nam trong thế kỷ 20”.

Năm 1954, sau khi tập kết ra Bắc, Quốc Hương được cử sang Nhạc viện Budapest (Hungary) tu nghiệp. Tại đây, ông được đào tạo bài bản về thanh nhạc cổ điển phương Tây và tích lũy thêm kinh nghiệm từ các giảng viên, nghệ sĩ nước ngoài.

Trở về nước, thay vì theo đuổi nhạc cổ điển, nam nghệ sĩ công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam rồi tiếp tục tìm đến các chiến trường để phục vụ bộ đội. Những kiến thức thanh nhạc phương Tây được ông vận dụng vào các ca khúc cách mạng, góp phần hình thành một phong cách biểu diễn mới và tạo ảnh hưởng tới nhiều giọng ca thế hệ sau như Trung Kiên, Doãn Tần, Trần Khánh...

Quốc Hương thuộc lớp nghệ sĩ đầu tiên của dòng nhạc đỏ, gắn tên tuổi với hàng loạt ca khúc nổi tiếng như Tình ca  Bình Trị Thiên khói lửa, Tiểu đoàn 307, Đất quê ta mênh mông, Hà Tây quê lụa, Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người, Những ánh sao đêm, Cuộc đời vẫn đẹp sao, Tiếng hát giữa rừng Pắc Bó, Tôi người lái xe, Cùng hành quân đi giữa mùa xuân...

Nhiều ca khúc qua giọng hát Quốc Hương được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam, trở thành ký ức quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả. Ông cũng là người đầu tiên thể hiện một số tác phẩm, qua đó góp phần định hình cách hát và tạo ảnh hưởng đối với các nghệ sĩ đi sau.

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, Quốc Hương vào Sài Gòn, công tác tại Đoàn Nghệ thuật Bông Sen. Dù tuổi cao, ông vẫn duy trì biểu diễn và dành thời gian đào tạo lớp nghệ sĩ trẻ, trong đó có nhạc sĩ, nghệ sĩ Thế Hiển và Nghệ sĩ Ưu tú Tuấn Phong. 

Không chỉ là ca sĩ, Quốc Hương còn sáng tác nhiều tác phẩm như Du kích Long Phú, Cô gái Vĩnh Hanh, Đoàn người đi tòng quân...

Năm 1987, NSND Quốc Hương qua đời vì bệnh ung thư vòm họng, khép lại cuộc đời gắn bó với âm nhạc cách mạng. Dù đã đi xa, giọng hát hào sảng, giàu cảm xúc của ông vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng nhiều thế hệ khán giả yêu nhạc Việt Nam.