Giữ hồn văn hóa từ khung cửi bản làng

Theo Báo Tuyên Quang, âm thanh lách cách của khung dệt vang lên giữa nhịp sống náo nhiệt của các gian hàng tại Festival nông sản, OCOP, làng nghề gắn kết du lịch - Tuyên Quang năm 2026, lập tức thu hút sự chú ý của đông đảo du khách tham quan. Ngay bên trong gian trưng bày của Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ, chị Giàng Thị Say thành thạo đưa từng đường thoi, cẩn trọng chấm từng nét sáp ong trên nền vải mộc mạc. Từ những nương lanh vùng cao, những người phụ nữ Mông đã không quản ngại mang sợi lanh xuống phố, mang theo cả câu chuyện về nghề truyền thống đầy tự hào.

Mỗi khi chị Say thao tác, những sợi lanh dần khép khít vào nhau, kéo dài tấm vải trong sự quan tâm thích thú của nhiều người đứng xem. Không chỉ quan sát từ xa, nhiều du khách còn ghi hình hoặc cúi sát để nhìn rõ từng động tác điều khiển sợi dây tinh tế. Rời khung cửi, chị Say tiếp tục cầm dụng cụ chấm sáp ong tạo nên những đường nét hoa văn chuẩn xác trên mặt vải. Khi được nhuộm chàm, phần phủ sáp giữ lại sắc nguyên bản, làm nổi bật họa tiết đặc trưng của trang phục Mông.

Hàng trăm sản vật quy tụ tại sự kiện đã tạo nên một không gian vô cùng phong phú và đầy màu sắc. Tuy nhiên, gian hàng của Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ và Hợp tác xã Lùng Tám vẫn sở hữu sức hút riêng biệt nhờ không gian trưng bày đậm chất truyền thống. Những chiếc túi, khăn và trang phục xếp ngay ngắn, nhưng chính hình ảnh người phụ nữ ngồi dệt thủ công mới là điểm nhấn giữ chân du khách.

Đến với không gian này, công chúng không chỉ chiêm ngưỡng những thành phẩm hoàn thiện cuối cùng. Họ được nhìn thấy cách một tấm vải bắt đầu hình thành từ những sợi lanh nhỏ bé, được nghe người thợ kể về những tháng ngày gieo trồng, thu hoạch và xử lý nguyên liệu trước khi sợi lanh có thể nằm trên khung dệt. Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ được thành lập từ tháng 10/2010, ban đầu có 10 thành viên đến nay hợp tác xã có 23 thành viên.

Nhiều người đã thành thạo nghề như bà Sùng Thị Dình, bà Hầu Thị Mua, bà Hàu Thị Mỷ, bà Hàu Thị Ly và bà Hàu Thị Chúa... Người biết nhiều hướng dẫn người biết ít; người lớn tuổi truyền lại kinh nghiệm cho những thành viên trẻ hơn. Từ những tấm vải truyền thống, các thành viên làm thành trang phục, túi, khăn và nhiều sản phẩm lưu niệm giúp vải lanh bước ra khỏi phạm vi bản làng mà vẫn giữ được chất liệu, màu sắc và hoa văn của người Mông.

Chị Giàng Thị Say cho biết hợp tác xã thường được lựa chọn tham gia những chương trình giới thiệu, quảng bá sản phẩm tại Thành phố Hồ Chí Minh, Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn… Mỗi chuyến đi, các thành viên không chỉ đóng gói những sản phẩm đã làm xong. Họ mang theo sợi lanh, khung cửi, dụng cụ chấm sáp ong để trình diễn trước công chúng. Nhờ vậy, câu chuyện về một sản phẩm không dừng lại ở tên gọi hay giá bán. Du khách được nhìn thấy người làm ra sản phẩm và hiểu thêm về thời gian, công sức nằm sau từng đường dệt.

Mở lối đi xa cho sản phẩm truyền thống

Cách gian hàng của Cán Tỷ không xa, những sản phẩm của Hợp tác xã Lùng Tám cũng mang theo câu chuyện của những phụ nữ Mông vừa làm nương, vừa giữ nghề dệt lanh. Hợp tác xã Lùng Tám được thành lập từ năm 2001 với mục tiêu bảo tồn, phát huy nghề dệt lanh truyền thống, trở thành chỗ để những người phụ nữ cùng làm nghề, trao đổi kinh nghiệm và đưa sản phẩm đến với thị trường. Nghề dệt vốn phục vụ nhu cầu trong mỗi gia đình dần tạo thêm việc làm, thu nhập cho các thành viên.

Chị Hà Thị Phờ, thành viên Hợp tác xã Lùng Tám, nói về công việc của mình bằng những lời giản dị: “Mình ở gần, muốn đi làm thì đi làm. Ở nhà mình làm nương, những ngày không lên nương lại tranh thủ dệt vải. Kiếm được bao nhiêu thì dùng bấy nhiêu”.

Nhịp làm việc của chị Phờ cũng là nhịp sống quen thuộc của nhiều phụ nữ Mông. Khi mùa vụ cần, họ lên nương. Những ngày không làm nương, họ ngồi vào khung cửi, nối tiếp công việc mà bà và mẹ từng làm. Thời gian nông nhàn được góp lại trong từng tấm vải, rồi trở thành những sản phẩm đem bán, giúp người phụ nữ có thêm một khoản tiền trang trải cuộc sống.

Để những tấm vải ấy đi được xa, các hợp tác xã phải vừa giữ kỹ thuật truyền thống, vừa thay đổi cách làm sản phẩm và tìm kiếm thị trường. Các hội chợ, festival và chương trình xúc tiến thương mại trở thành nơi người làm nghề gặp gỡ người tiêu dùng. Những cuộc gặp ấy giúp sản phẩm được biết đến nhiều hơn, đồng thời giúp công chúng hiểu rằng giá trị của vải lanh không chỉ nằm ở màu sắc hay hoa văn.

Dệt lanh vẫn là một nghề nhiều nhọc nhằn. Nguyên liệu phụ thuộc vào mùa vụ và thời tiết; quy trình sản xuất dài, phần lớn được thực hiện thủ công; trong khi thu nhập chưa tương xứng với thời gian, công sức người thợ bỏ ra. Nếu sản phẩm không tìm được đầu ra, lớp trẻ cũng khó dành nhiều thời gian để học và theo nghề. Bởi vậy, việc đưa khung dệt đến festival không chỉ nhằm thu hút khách tham quan. Đó còn là cách những người phụ nữ Mông đưa nghề truyền thống ra khỏi phạm vi bản làng, tìm thêm cơ hội cho sản phẩm và gieo vào người xem sự trân trọng đối với lao động thủ công.