Sai lầm từ thói quen ăn uống và giảm cân cấp tốc

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia), nhận định rằng mức sống được cải thiện đã khiến bữa ăn của người Việt phong phú hơn rất nhiều so với trước đây. Tuy nhiên, chính sự phong phú ấy lại kéo theo tình trạng ăn uống thiếu kiểm soát, khi nhiều gia đình có xu hướng tiêu thụ quá nhiều thịt nhưng lại rất ít rau xanh, trong khi thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường ngày càng được sử dụng thường xuyên. Theo chuyên gia, chúng ta không còn thiếu ăn mà đang ăn chưa hợp lý, khi có người nạp quá nhiều năng lượng, còn người khác lại chạy theo các trào lưu kiêng khem cực đoan, thậm chí cắt bỏ hoàn toàn tinh bột một cách thiếu khoa học.

Từ thực tế đó, nhiều người Việt vẫn duy trì những thói quen ăn uống không lành mạnh như bỏ bữa sáng, ăn vội vào bữa trưa nhưng lại ăn rất nhiều và ăn muộn vào buổi tối. Cách ăn này dễ gây rối loạn chuyển hóa và làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường hay tim mạch – những bệnh lý đang gia tăng nhanh trong những năm gần đây. Đặc biệt, vào thời điểm cận Tết, không ít chị em phụ nữ tìm mọi cách để giảm cân nhanh, bỏ ngoài tai các khuyến cáo chuyên môn và học theo những phương pháp truyền miệng trên mạng xã hội, để rồi phải đối mặt với những hệ lụy ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Từ thực tế khám chữa bệnh, bác sĩ Hưng cho biết gần đây có nhiều trường hợp đến khám, nhờ tư vấn nhưng sau đó lại không thực hiện theo phác đồ mà tiếp tục áp dụng các cách giảm cân cấp tốc. Điển hình là trường hợp chị M.T (40 tuổi), công tác tại quận Cầu Giấy (Hà Nội), cao 1m58, nặng 60kg, thuộc nhóm thừa cân nhẹ và có nhu cầu giảm khoảng 4kg. Chị áp dụng chế độ ăn thất thường, bữa sáng chỉ ăn trứng và một ít ngũ cốc, các bữa còn lại chủ yếu ăn đồ luộc trong khi vẫn duy trì công việc giảng dạy và tập luyện hằng ngày. Sau hơn hai tuần, cơ thể luôn trong trạng thái mệt mỏi, chuyển hóa chậm lại, thường xuyên thèm ăn vặt, khiến việc giảm cân trở nên khó khăn hơn và buộc chị phải tìm đến bác sĩ để được tư vấn lại chế độ ăn phù hợp.

Ông Hưng khẳng định rằng việc áp dụng các chế độ ăn theo trào lưu, thiếu cân đối có thể làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa và ảnh hưởng tim mạch, đặc biệt ở phụ nữ trung niên. Từ ngưỡng tuổi 40 trở lên, quá trình giảm cân chịu tác động rõ rệt bởi sự suy giảm hormone và thay đổi chuyển hóa theo tuổi tác. Khi cơ thể bị thiếu năng lượng kéo dài, chuyển hóa sẽ chậm lại, làm giảm khối cơ và tăng nguy cơ tăng cân trở lại ngay khi quay về chế độ ăn bình thường do mất cân bằng chuyển hóa tự nhiên.

Quan niệm cho rằng chỉ ăn đồ luộc như rau và thịt sẽ giúp giảm cân hiệu quả cũng không hoàn toàn đúng, bởi hấp hay luộc chỉ là một phương pháp chế biến. Theo PGS Nguyễn Trọng Hưng, giảm cân không chỉ để có hình thể đẹp mà quan trọng hơn là phòng ngừa bệnh tật và nâng cao chất lượng sống. Điều cốt lõi trong dinh dưỡng là tổng năng lượng, sự cân đối giữa các nhóm chất và khả năng duy trì thói quen đó lâu dài, tránh gây áp lực cho cơ thể và làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch.

Giải pháp kiểm soát cân nặng và dinh dưỡng bền vững

Từ những sai lầm phổ biến nói trên, béo phì không đơn thuần là vấn đề thẩm mỹ mà là một bệnh lý mạn tính chịu tác động của nhiều yếu tố từ dinh dưỡng, di truyền đến nội tiết. Nguyên nhân phổ biến nhất là sự mất cân bằng năng lượng khi lượng ăn vào vượt quá nhu cầu cơ thể trong thời gian dài, khiến năng lượng dư thừa tích tụ thành mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng bao quanh các cơ quan quan trọng như gan và tim. Loại mỡ này có hoạt động chuyển hóa mạnh, giải phóng các chất gây viêm, làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 và tăng huyết áp khi vượt quá ngưỡng an toàn.

Để kiểm soát béo phì hiệu quả, bác sĩ Hưng khuyến cáo cần có cách tiếp cận toàn diện và lâu dài. Chế độ ăn nên được cân đối dựa trên thể trạng và văn hóa ẩm thực của người Việt, trong đó tinh bột vẫn giữ vai trò quan trọng, chiếm khoảng một nửa tổng năng lượng nhưng ưu tiên các loại ít tinh chế. Việc cắt cơm hoàn toàn không giúp cơ thể khỏe hơn mà còn dễ gây rối loạn chuyển hóa và giảm hiệu quả lao động.

Bên cạnh đó, khẩu phần ăn cần cân đối giữa đạm động vật và đạm thực vật, đồng thời tăng cường rau xanh và trái cây – nhóm thực phẩm đang bị bỏ quên trong nhiều bữa ăn gia đình. Cách ăn cũng giữ vai trò quan trọng khi việc ăn đúng giờ, không bỏ bữa sáng, ăn chậm, nhai kỹ giúp cơ thể nhận biết cảm giác no và hạn chế ăn quá mức. Việc hạn chế rượu bia cũng cần được chú trọng nhằm giảm lượng calo rỗng và giảm gánh nặng cho gan.

Xét về nguy cơ bệnh tật, người thừa cân, béo phì có tỷ lệ mắc các bệnh tăng huyết áp, rối loạn lipid máu cao hơn rõ rệt, đồng thời tạo ra gánh nặng kinh tế – xã hội do chi phí điều trị tăng và năng suất lao động suy giảm. Mỡ dưới da tuy ít nguy hiểm hơn mỡ nội tạng nhưng nếu tích tụ quá nhiều vẫn làm tăng nguy cơ bệnh mạn tính. Ngoài ra, một số loại thuốc và yếu tố di truyền cũng đóng vai trò đáng kể trong tình trạng tăng cân.

Theo PGS Nguyễn Trọng Hưng, giảm cân không chỉ để đẹp mà là để phòng bệnh và nâng cao chất lượng sống khi tuổi tác ngày càng cao. Khi hiểu đúng và ăn đúng, dinh dưỡng sẽ trở thành nền tảng bền vững cho sức khỏe. Điều khó nhất không nằm ở việc ăn gì, mà ở việc mỗi người có đủ kiên trì để thay đổi lối sống hằng ngày, quay về những nguyên tắc cốt lõi: ăn đủ, ăn đúng và duy trì thói quen lâu dài.