Tuyên bố mang tên A Severe Misalignment of AI in Mathematics (Sự lệch hướng nghiêm trọng của AI trong toán học) được công bố ngày 11/9, ban đầu có chữ ký của 25 nhà toán học từng đoạt Huy chương Fields - một trong những giải thưởng danh giá nhất của ngành toán học.

Danh sách người ký gồm nhiều tên tuổi nổi bật như Terence Tao, Pierre Deligne, Manjul Bhargava, Peter Scholze, Maryna Viazovska và Cédric Villani. Yu Deng, người đoạt Huy chương Fields năm 2026, cũng tham gia ký tên.

Trong tuyên bố, các nhà toán học cho rằng những công ty công nghệ đang ngày càng sử dụng khả năng giải toán làm thước đo đánh giá năng lực của các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, theo họ mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu toán học không chỉ là tìm ra đáp án đúng, mà còn phải tạo ra những hiểu biết, phương pháp mới và đào tạo thế hệ tiếp theo có khả năng tiếp tục phát triển tri thức.

Các nhà khoa học cảnh báo việc AI liên tục tạo ra lời giải với tốc độ ngày càng cao có thể làm xáo trộn quy trình nghiên cứu toán học vốn đòi hỏi thời gian, sự thảo luận, kiểm chứng và ghi nhận đầy đủ đóng góp của những người đi trước. Nếu quá chú trọng vào kết quả cuối cùng, cộng đồng khoa học có nguy cơ đánh mất những giá trị quan trọng trong quá trình hình thành và truyền thụ tri thức.

Đây không phải lần đầu giới toán học lên tiếng về vấn đề này. Tháng 6/2026, hàng trăm nhà toán học đã ký Tuyên ngôn Leiden, bày tỏ quan ngại về tình trạng lạm dụng AI trong nghiên cứu.

Tranh cãi sau tuyên bố của OpenAI về bài toán Thiên niên kỷ

Tranh luận về vai trò của AI trong nghiên cứu toán học trở nên gay gắt hơn trong tuần qua, sau khi OpenAI tuyên bố đã giải quyết được bài toán Navier-Stokes, một trong bảy Bài toán Thiên niên kỷ do Viện Toán học Clay công bố.

Tuy nhiên, ngay sau đó, Tristan Buckmaster, giáo sư tại Đại học New York (Mỹ), cho biết OpenAI đã đẩy nhanh nghiên cứu về bài toán này sau khi biết ông cùng một nhà nghiên cứu tại Anthropic - đối thủ cạnh tranh của OpenAI đã đạt được những tiến triển quan trọng theo một hướng nghiên cứu liên quan và chuẩn bị công bố kết quả.

Theo Giáo sư Buckmaster, toàn bộ quá trình nghiên cứu còn dang dở của hai nhà khoa học được lưu trữ trong mô hình Codex của OpenAI. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng đội ngũ OpenAI có thể tiếp cận và đọc dữ liệu nghiên cứu của họ.

Sự việc hiện chưa có kết luận cuối cùng. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ trích các công ty AI vì cho rằng những đơn vị này chưa coi trọng đúng mức công sức nghiên cứu, tính minh bạch và quyền được ghi nhận đóng góp của các nhà toán học.

Trong số những người ký tuyên bố A Severe Misalignment of AI in Mathematics có Giáo sư Ngô Bảo Châu, người đoạt Huy chương Fields năm 2010; Giáo sư Terence Tao, người đoạt giải năm 2006; và Giáo sư Yu Deng, người đoạt giải năm 2026.

Vì sao các nhà toán học lo ngại AI?

Trong tuyên bố, các nhà toán học nhấn mạnh rằng năng lực giải toán của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đã có những bước tiến đáng kể trong vài tháng gần đây, thậm chí có thể xử lý những bài toán lớn còn bỏ ngỏ thuộc nhiều lĩnh vực toán học.

Dù vậy, theo họ, việc biến giải toán thành thước đo tiêu chuẩn để đánh giá năng lực AI đang tạo ra sự lệch pha giữa mục tiêu của các công ty công nghệ và những giá trị cốt lõi của cộng đồng toán học.

Nghiên cứu toán học nhằm khám phá những cấu trúc nền tảng của hình dạng, con số và các hiện tượng tự nhiên. Qua nhiều thế hệ, các nhà toán học đã xây dựng hệ thống tri thức đồ sộ gồm những ý tưởng, phương pháp, khái niệm trừu tượng và công cụ giúp con người hiểu thế giới. Chính nền tảng này cũng góp phần tạo nên sự phát triển của khoa học và công nghệ hiện đại.

Theo các tác giả, những bài toán nổi tiếng từ lâu đóng vai trò như những cột mốc đánh dấu sự tiến bộ của tri thức. Việc giải được một bài toán lớn không đơn thuần là tìm ra đáp án, mà còn có ý nghĩa khi mở ra những nhận thức mới và phương pháp nghiên cứu có giá trị.

Sau khi một kết quả được công bố, cộng đồng toán học thường cần một quá trình dài để thảo luận, giảng giải, kiểm chứng và đơn giản hóa các lập luận. Mục tiêu cuối cùng là đưa những kết quả phức tạp thành tri thức có thể truyền đạt, chẳng hạn thông qua giáo trình để sinh viên đại học hoặc sau đại học tiếp cận. Một số ý tưởng còn tiếp tục được phát triển và ứng dụng rộng rãi sau hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.

Các nhà toán học cũng xem việc đào tạo sinh viên và phát triển ý tưởng là hai nhiệm vụ gắn bó chặt chẽ. Những bài toán dành cho sinh viên không chỉ nhằm kiểm tra khả năng tìm đáp án, mà còn giúp người học rèn luyện kỹ năng cần thiết để tiến xa hơn trong nghiên cứu. Tương tự, các ý tưởng mới cần được truyền bá thông qua bài giảng, trao đổi chuyên môn và những công trình được trình bày cẩn thận, đồng thời đặt trong mối liên hệ với thành tựu của các nhà khoa học đi trước.

Theo tuyên bố, những quá trình này đòi hỏi thời gian và sự tương tác giữa con người với con người.

Các tác giả cho rằng, việc giải toán chỉ là một phương tiện và thước đo gián tiếp để hướng tới mục tiêu quan trọng hơn là hiểu biết sâu sắc về các khái niệm. Từ đó, giúp hình thành những nhận thức mới. Nếu quá tập trung vào tốc độ tạo ra lời giải đúng hoặc sai, AI có thể khiến công cụ phục vụ nghiên cứu đi chệch khỏi mục đích ban đầu.

Một vấn đề khác là nhiều lời giải do AI tạo ra có thể được công bố quá nhanh, khi chưa được phát triển thành công trình hoàn chỉnh. Các phương pháp và ý tưởng mới chưa được phân tích đầy đủ, trong khi những nghiên cứu liên quan của người khác có nguy cơ không được trích dẫn tương xứng.

Điều này đặt ra những câu hỏi về tính minh bạch, quyền tác giả và nguy cơ đạo văn. Xa hơn, nếu không có các nhà toán học tiếp tục phát triển, kiểm chứng và tích hợp những ý tưởng do AI tạo ra vào hệ thống tri thức chính thống, các kết quả đó có thể không phát huy được giá trị lâu dài. Quá trình truyền thụ tri thức giữa các thế hệ nhà nghiên cứu cũng có nguy cơ bị gián đoạn.

Các nhà toán học cho rằng đây không chỉ là vấn đề riêng của ngành toán học, mà còn phản ánh thách thức chung đối với nhiều lĩnh vực khoa học và sáng tạo. Trong nhiều ngành nghề, quá trình đào tạo kéo dài không chỉ nhằm tạo ra một sản phẩm hay câu trả lời cuối cùng, mà còn giúp con người hình thành khả năng tư duy, đặt câu hỏi và phát triển ý tưởng mới.

Khi AI ngày càng có khả năng trực tiếp tạo ra kết quả dựa trên kho tri thức khổng lồ của nhân loại, hai mục tiêu này có nguy cơ không còn song hành. Thách thức đặt ra là làm thế nào để tận dụng công nghệ mà không đánh mất những giá trị vốn là lý do con người theo đuổi công việc nghiên cứu.

Dù đưa ra cảnh báo, các tác giả không phủ nhận tiềm năng của AI. Họ cho rằng công nghệ này có thể hỗ trợ và thúc đẩy quá trình nghiên cứu, giúp con người hiểu toán học sâu sắc hơn. Tuy nhiên, tác động tích cực hay tiêu cực của AI sẽ phụ thuộc phần lớn vào cách những người phát triển và kiểm soát công nghệ lựa chọn sử dụng nó.

Tuyên bố kêu gọi cộng đồng toán học, các công ty phát triển AI và toàn xã hội khẩn trương giải quyết những vấn đề nêu trên. Theo các tác giả, đây là thách thức cần được nhìn nhận nghiêm túc khi AI đang làm thay đổi cách con người thực hiện nhiều hình thức lao động trí tuệ.