Những điểm nghẽn thực tiễn và bài toán pháp lý

Tại Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa: Từ từng phần đến toàn diện”, bà Hồ Thị Quyên, Phó giám đốc ITPC, nhìn nhận bức tranh thương mại số năm 2026 đang chuyển mình mạnh mẽ từ "số hóa quy trình" sang xây dựng hệ sinh thái thông minh, kết nối toàn diện. Rào cản lớn nhất theo bà Quyên chính là tâm lý của người kinh doanh. Thói quen trước nay là phải gặp mặt trực tiếp, "tay ký mắt thấy" trên bản giấy có đóng dấu mộc đỏ thì mới thực sự an tâm. Khi chuyển sang chữ ký số, nhiều đơn vị vẫn mang tâm lý e dè, thiếu tự tin. "Do đó, việc chủ động trang bị kiến thức pháp lý và các công cụ phòng ngừa rủi ro là điều không thể thiếu, bởi thà phòng ngừa từ sớm còn hơn để sự cố xảy ra mới tìm cách gỡ", bà Quyên nhấn mạnh.

Luật sư Vũ Lê Bằng, luật sư điều hành Công ty Luật TNHH Nishimura & Asahi Việt Nam, cho biết thương mại điện tử B2B toàn cầu ngày càng mở rộng. Theo số liệu được ông dẫn tại hội nghị, doanh thu năm 2024 đạt khoảng 28 nghìn tỷ USD trên 45 nền kinh tế. Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong giao dịch cũng được thúc đẩy với mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp sử dụng nền tảng hợp đồng điện tử. Bên cạnh đó, luật sư Vũ Lê Bằng cho hay câu hỏi các doanh nghiệp xuất nhập khẩu đặt ra nhiều nhất là việc sử dụng chữ ký số được cấp phép tại Việt Nam (như Viettel-CA) thì liệu sang thị trường đối tác nước ngoài có được công nhận hiệu lực hay không.

PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, Phó giám đốc thường trực Cơ sở II Trường ĐH Ngoại thương tại TP.HCM, cho rằng trong khoảng một thập kỷ qua, chuyển đổi số đã thay đổi cách doanh nghiệp tìm kiếm đối tác, đàm phán, giao kết, thực hiện và giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa. Ông Minh nhận định nhiều doanh nghiệp áp dụng công nghệ để cắt giảm chi phí nhưng vẫn phải chuyển phát nhanh chứng từ, in giấy tờ gửi đi khắp nơi để các bên ký xác nhận lại. Theo ông Minh, rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở giá trị chứng cứ điện tử, tính bảo mật dữ liệu và tranh chấp xuyên biên giới. Ông Minh đưa ra tình huống rất điển hình là văn bản vừa gửi qua nền tảng số xong thì nhân viên liền gọi báo với bên đối tác của đơn vị rằng "sếp gửi nhầm file", lúc này việc xác định file nào có giá trị pháp lý là dấu hỏi lớn. Nhiều doanh nghiệp thậm chí còn đặt câu hỏi việc cắt ảnh chữ ký scan dán vào file PDF là chữ ký số hợp lệ. Hay như tình trạng email bị tin tặc ngụy tạo đánh lừa đối tác chuyển tiền, hoặc các chế độ gửi email trả lời tự động được kích hoạt vô tình tạo ra các cam kết pháp lý ngoài ý muốn.

Luật sư Châu Việt Bắc, Phó giám đốc VIAC Chi nhánh TP.HCM, cho rằng sự tham gia ngày càng sâu của trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc soạn thảo, đàm phán và thực thi hợp đồng đang đặt ra bài toán pháp lý hai mặt: vừa hỗ trợ đắc lực nhưng cũng tiềm ẩn nhiều hệ lụy mới. Thực tế, VIAC đã bắt đầu tiếp nhận các vụ tranh chấp thương mại có yếu tố AI. Cũng theo ông Bắc, Luật Giao dịch điện tử 2023 đã gỡ bỏ các rào cản loại trừ trước đây, tạo cơ sở vững chắc để thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản, bản gốc và làm chứng cứ trước cơ quan tài phán. Ông Bắc cho hay: "Vì vậy, doanh nghiệp được khuyến nghị tăng cường sử dụng chữ ký số và các dịch vụ tin cậy. Đây được xem là những công cụ sẽ phát triển mạnh trong thời gian tới, góp phần bảo đảm an toàn pháp lý cho giao dịch điện tử, đặc biệt đối với vấn đề xác thực danh tính và thẩm quyền của người ký".

Ông Vũ Xuân Hưng, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh Khu vực TP.HCM, trao đổi về những rủi ro thường gặp khi thực hiện giao dịch có yếu tố điện tử. Theo ông Vũ Xuân Hưng, sự phát triển của công nghệ đã tạo ra nhiều tình huống gây tranh cãi và có thể dẫn đến giải quyết tại Tòa án hoặc Trọng tài. Ông Hưng nhấn mạnh: "Doanh nghiệp không nên xem giao dịch điện tử đơn thuần là đưa giao dịch truyền thống lên môi trường số. Việc chuyển đổi cần gắn với thiết kế quy trình và cơ chế phòng ngừa tranh chấp". Đồng thời, ông đưa ra 4 cột trụ phòng vệ gồm quy chế, công cụ, lưu trữ và giải pháp tố tụng.

Giải pháp phòng vệ và chiến lược quản trị rủi ro

 Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, Luật sư sáng lập và điều hành Asia Legal, phân tích hình thức điện tử hóa toàn phần trong giao dịch. Theo ông, xu hướng này là tất yếu và doanh nghiệp cần chuẩn bị sớm về hạ tầng, đồng thời dự liệu các rủi ro có thể phát sinh. Luật sư Lưu Xuân Vĩnh đi sâu vào nguyên tắc, thành phần, cách thức vận hành và rủi ro của hợp đồng điện tử. Dù các thành tố cơ bản không quá khác biệt so với hợp đồng thông thường, hợp đồng điện tử cần được xem xét kỹ về hiệu lực và giá trị pháp lý. Việc lưu trữ, vận hành dữ liệu trên không gian số, trong một số trường hợp có sự tham gia quản lý của bên thứ ba, cũng là vấn đề doanh nghiệp cần kiểm soát khi chuyển đổi số toàn diện.

Luật sư Nguyễn Công Phú, Luật sư thành viên LNT & Partners, phân tích sự khác biệt trong thu thập và đánh giá chứng cứ giữa tranh chấp thông thường với tranh chấp có yếu tố điện tử. Theo luật sư Nguyễn Công Phú, để có đủ chứng cứ khi tranh chấp phát sinh, đặc biệt là chứng cứ điện tử, doanh nghiệp cần xây dựng phương án lưu trữ dữ liệu khoa học ngay từ thời điểm bắt đầu thực hiện hợp đồng. Chứng cứ điện tử không đương nhiên được công nhận. Theo chuyên gia, chứng cứ sẽ được xem xét dựa trên các thuộc tính theo quy định pháp luật về giao dịch điện tử và tố tụng tại Trọng tài hoặc Tòa án. Doanh nghiệp cần chú ý cách thức chứng cứ, dữ liệu được tạo lập, gửi và nhận. Nếu tài liệu, dữ liệu đáp ứng các điều kiện về giá trị chứng cứ, chúng có thể trở thành căn cứ quan trọng để Tòa án hoặc Trọng tài đưa ra phán quyết. Ngược lại, tài liệu chưa đủ giá trị chứng cứ có thể phải được bổ sung, xác minh hoặc giám định.

PGS.TS Nguyễn Xuân Minh phân tích rằng giao dịch bán điện tử đang phổ biến trong giai đoạn chuyển tiếp giữa phương thức truyền thống và số hóa, nguyên nhân đến từ sự chưa đồng bộ về nguồn lực giữa các doanh nghiệp và yêu cầu khác nhau của đối tác. Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo thêm sự phức tạp trong quản trị giao dịch. Một vấn đề đáng chú ý là ranh giới giữa tự động hóa và yếu tố con người. Theo chuyên gia, tự động hóa quy trình không đồng nghĩa với tự động hóa trách nhiệm. Doanh nghiệp vẫn cần xác định rõ chủ thể đứng sau thông điệp và cơ chế phân bổ trách nhiệm khi sự cố phát sinh.

Luật sư Châu Việt Bắc nhấn mạnh rằng từ thực tiễn giải quyết tranh chấp tại VIAC, ông Bắc cho biết một số tranh chấp thương mại đã xuất hiện yếu tố công nghệ, điện tử. Vì vậy, khi giao dịch trên nền tảng số, doanh nghiệp cần thận trọng ngay từ khâu đàm phán hợp đồng. Việc kiểm soát và lưu trữ dữ liệu trong suốt quá trình thực hiện hợp đồng cũng cần được chú trọng. Đây là cơ sở để doanh nghiệp dự liệu rủi ro và chủ động hơn khi tranh chấp phát sinh.

Ông Vũ Xuân Hưng trao đổi rằng sự mới mẻ của công nghệ đã tạo ra nhiều tình huống gây tranh cãi và có thể dẫn đến giải quyết tại Tòa án hoặc Trọng tài. Các vấn đề có thể liên quan đến thời điểm, địa điểm giao kết, thẩm quyền của người ký hoặc sự không tương thích giữa các hệ thống, nền tảng. Doanh nghiệp cần quán triệt tinh thần không xem giao dịch điện tử đơn thuần là đưa giao dịch truyền thống lên môi trường số, mà cần kết hợp thiết kế quy trình và cơ chế phòng ngừa tranh chấp bài bản.