Áp lực chi phí đầu vào và nghịch lý giá xuất khẩu

Dựa trên số liệu từ Tổng cục Thống kê, GDP quý I năm 2026 ước tăng 7,83% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tiếp tục đóng vai trò trụ đỡ của nền kinh tế với mức tăng 3,58%, dù bối cảnh thế giới còn nhiều bất định. Tuy nhiên, đà tăng trưởng này đang chịu tác động rõ rệt từ các xung đột địa chính trị tại Trung Đông, khiến giá dầu có thời điểm vượt mốc 120 USD mỗi thùng. Từ đó, chi phí logistics quốc tế tăng mạnh từ 20% đến 30%; riêng một số tuyến vận tải đi Trung Đông thậm chí tăng gấp 3–4 lần, qua đó trực tiếp bào mòn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Ông Phan Văn Chinh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), nhận định rằng diễn biến hiện nay không xuất phát từ nhu cầu tiêu dùng tăng mà chủ yếu do chi phí đầu vào leo thang. Theo ông, thực tế này đặt ra yêu cầu phải có các giải pháp mang tính căn cơ nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về vận tải và năng lượng, qua đó hạn chế tác động tiêu cực tới hoạt động xuất khẩu. Dưới áp lực này, nhiều mặt hàng dù tăng trưởng mạnh về sản lượng, như sầu riêng tăng 15% hay mít tăng 12,8%, nhưng biên lợi nhuận lại bị thu hẹp đáng kể do chi phí trung gian tăng cao, khiến hiệu quả kinh tế không đạt như kỳ vọng.

Ngành phân bón, vốn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu khí và dầu, cũng đang rơi vào thế “kẹt” giữa cung và cầu khi khu vực Trung Đông chiếm tới 33% nguồn cung toàn cầu. Ông Vũ Đình Tuấn, đại diện Công ty Cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau, phân tích rằng cứ mỗi 10 USD giá dầu tăng thêm sẽ khiến chi phí doanh nghiệp tăng khoảng 525 tỷ đồng. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp nội địa buộc phải nỗ lực kìm giá bán ở mức thấp hơn mặt bằng thế giới để hỗ trợ nông dân, khi giá lúa gạo đầu ra đang có dấu hiệu chững lại. Nếu toàn bộ chi phí bị chuyển sang giá bán, người sản xuất trực tiếp sẽ khó duy trì hoạt động canh tác ổn định trong dài hạn.

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, chi phí logistics đường thủy tăng từ 20% đến 30% đã khiến giá thành sản xuất mỗi kilôgam lúa tăng thêm khoảng 30 đồng. Ông Nguyễn Văn Nghiễm, Tổng Thư ký Hiệp hội Lương thực Việt Nam, bày tỏ lo ngại khi giá lúa nội địa tại một số khu vực đang giảm từ 8% đến 10% trong khi chi phí sản xuất lại tiếp tục gia tăng. Ông cho biết thêm, do lúa hiện chủ yếu được bán tươi, nên nếu thiếu phương tiện vận chuyển hoặc giá nhiên liệu tăng cao, việc không kịp đưa lúa về sấy sẽ làm chất lượng sụt giảm, kéo theo giá bán thấp hơn giá trị thực của nông sản Việt.

Thị trường xuất khẩu cũng ghi nhận những chuyển biến ngày càng phức tạp khi kim ngạch sang Hoa Kỳ giảm 5,2%, trong khi các rào cản kỹ thuật đối với ngành thủy sản ngày càng khắt khe. Thực tế, việc cà phê tăng mạnh về lượng, đạt 12,6%, nhưng lại giảm 6,4% về kim ngạch, hay gạo giảm 7,8% về giá trị xuất khẩu, đã phản ánh rõ nghịch lý của việc chạy theo sản lượng thuần túy. Điều này cho thấy mô hình tăng trưởng cũ dựa trên số lượng đang dần chạm ngưỡng giới hạn, đòi hỏi một cuộc cải tổ về tư duy quản trị từ cấp độ vĩ mô đến từng hộ sản xuất, kinh doanh để thích ứng với mặt bằng chi phí mới liên tục biến động.

Tái cấu trúc chuỗi giá trị và thúc đẩy kinh tế xanh

Để xử lý tận gốc các điểm nghẽn, ngành nông nghiệp đang chuyển hướng mạnh sang các đề án chất lượng cao gắn với trách nhiệm môi trường. Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Trần Thanh Nam khẳng định Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao tại Đồng bằng sông Cửu Long là bước ngoặt quan trọng trong quá trình tái cơ cấu toàn diện. Theo ông, việc chuyển đổi theo hướng sinh thái và tuần hoàn không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân, mà còn tạo nền tảng để thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính và trung hòa carbon, qua đó nâng cao giá trị hạt gạo Việt trên thị trường toàn cầu.

Song song với việc nâng cao chất lượng sản phẩm, toàn ngành đang tập trung hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu và thúc đẩy chuyển đổi số một cách sâu rộng. Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, trong những tháng còn lại của năm 2026, nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng trục sản phẩm gắn với chỉ dẫn địa lý và truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, việc định hướng lại ngành thủy sản trở thành mũi nhọn kinh tế biển, với trọng tâm chuyển mạnh sang nuôi trồng bền vững, sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào khai thác tự nhiên và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe từ các thị trường quốc tế.

Ở góc độ điều hành doanh nghiệp, các đơn vị xuất khẩu lớn đã chủ động tái cấu trúc thị trường nhằm giảm thiểu rủi ro từ biến động địa chính trị toàn cầu. Ông Phan Minh Thông, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Phúc Sinh, nhận định rằng biến động là điều tất yếu, vì vậy doanh nghiệp cần luôn chuẩn bị các phương án thay thế thay vì phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Từ thực tế chuyển hướng thị trường từ Trung Đông sang Mỹ và châu Âu, doanh nghiệp đã duy trì được doanh thu ổn định, đồng thời khẳng định rằng cơ hội chỉ đến với những đơn vị chủ động tham gia hỗ trợ nông dân áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất xanh.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn đang vấp phải những rào cản đáng kể về hạ tầng kỹ thuật và thủ tục hành chính tại địa phương. Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Vina T&T Group, cảnh báo rằng việc cấp mã số vùng trồng hiện còn chậm và thiếu đồng bộ, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong tổ chức sản xuất quy mô lớn. Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng siết chặt yêu cầu truy xuất nguồn gốc, sự chậm trễ này có thể khiến nhiều nông sản Việt bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu ngay từ khâu nguyên liệu nếu không có sự phối hợp quản trị hiệu quả giữa các ngành.

Để bảo đảm nguồn cung vật tư thiết yếu, các chuyên gia đề xuất cần có cơ chế đặc thù cho phép các nhà máy nội địa linh hoạt điều tiết công suất sản xuất. Ông Vũ Khánh Thiện, Trưởng ban Kinh doanh Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí, cho rằng việc chủ động nguồn cung trong nước sẽ góp phần hạn chế tình trạng hàng giả và giảm độ nhạy của thị trường trước các cú sốc năng lượng toàn cầu. Với mục tiêu xuất khẩu nông sản đạt 40 tỷ USD trong năm nay, việc chuyển từ tư duy sản lượng sang giá trị không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là chìa khóa để ngành nông nghiệp bứt phá, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột bền vững của nền kinh tế Việt Nam.