Tiềm năng lớn từ tài nguyên dược liệu bản địa

Tại hội thảo, Bộ Y tế cho biết Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.100 loài thực vật (trong đó ghi nhận trên 5.000 loài cây thuốc và nấm có công dụng làm thuốc), 408 loài động vật và 75 khoáng vật làm thuốc. Trong số đó, có khoảng 70 loài cây dược liệu có tiềm năng nuôi trồng, khai thác quy mô lớn như quế, hồi, hòe, nghệ, atiso... Nhiều loài dược liệu bản địa có giá trị cao cả về y học và kinh tế đã và đang được nghiên cứu, phát triển sản xuất tại nhiều địa phương trong cả nước.

Thị trường tiêu thụ dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu tại Việt Nam là rất lớn với mạng lưới y học cổ truyền rộng khắp. Hệ thống khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền (YHCT) hiện nay bao gồm: bệnh viện YHCT công lập tại 34 tỉnh, thành phố; hệ thống bệnh viện đa khoa có Khoa YHCT hoặc Tổ YHCT; cùng khoảng 80% Trạm Y tế xã có hoạt động khám chữa bệnh bằng YHCT và hệ thống cơ sở hành nghề YHCT tư nhân sử dụng dược liệu trong khám chữa bệnh. Bên cạnh đó, cả nước có 243 nhà máy sản xuất thuốc, trong đó có 96 nhà máy sản xuất thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền và 59 nhà máy sản xuất cao dược liệu.

Kết quả công tác phát triển dược liệu thời gian qua đã giúp duy trì mạng lưới bảo tồn nguồn gen tại 7 vùng sinh thái, đồng thời xây dựng hệ thống vườn bảo tồn nguồn cây thuốc tại nhiều tỉnh, thành phố. Ngành y tế đã ghi nhận và sưu tầm gần 2.000 bài thuốc và khoảng 1.500 cây thuốc của gần 30 dân tộc có nhiều kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, phục vụ đắc lực cho công tác chọn, tạo giống.

Khắc phục thực trạng manh mún, hoàn thiện hành lang pháp lý

Dù sở hữu tiềm năng lớn nhưng ngành dược liệu nước ta phát triển chưa tương xứng. Việc nuôi trồng, khai thác dược liệu vẫn còn nhỏ lẻ, phân tán. Trên 70% dược liệu hiện vẫn được khai thác từ tự nhiên, trong khi diện tích sản xuất tập trung còn hạn chế, quy mô nhỏ lẻ, chưa hình thành được nhiều vùng nguyên liệu lớn, ổn định và bền vững. Việc khai thác kéo dài trong nhiều năm, thiếu quy hoạch và thiếu giải pháp bảo tồn đã làm suy giảm đáng kể nhiều loài cây thuốc quý trong tự nhiên. Chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ còn thiếu bền vững; nhiều loài dược liệu quý có nguy cơ suy giảm nguồn gen, trong khi nghiên cứu, phát triển giống, công nghệ chế biến và xây dựng thương hiệu còn hạn chế, khiến sức cạnh tranh quốc tế chưa cao.

Nhận thức rõ thực tế này, những năm gần đây, nhiều địa phương đã quan tâm phát triển cây dược liệu gắn với lợi thế sinh thái và nhu cầu thị trường. Một số vùng sản xuất dược liệu tập trung bước đầu được hình thành tại khu vực miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết diện tích trồng dược liệu cả nước đạt gần 59.000 ha (trong đó diện tích cây dược liệu dài ngày gần 44.000 ha, cây dược liệu ngắn ngày gần 15.000 ha), với 107 giống thuộc 58 loài đã được công bố lưu hành. Thời gian tới, ngành sẽ tập trung quy hoạch vùng trồng theo hướng tập trung, gắn với liên kết chuỗi giá trị và bảo tồn đa dạng sinh học dưới tán rừng.

Trước thực tế này, Bộ Y tế xác định tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, trọng tâm là xây dựng Luật Y dược cổ truyền để trình cấp có thẩm quyền xem xét, ban hành. Nước ta tiếp tục hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách và văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực dược liệu theo hướng đồng bộ, thống nhất. Đồng thời, nghiên cứu sửa đổi, bổ sung chính sách đặc thù về giống, vốn và công nghệ trong phát triển nuôi trồng, khai thác dược liệu phù hợp với thực tiễn sản xuất và yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới; ban hành danh mục cây dược liệu quý, dược liệu có giá trị y tế, kinh tế cao để ưu tiên phát triển trong giai đoạn 2026-2035; phát triển vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO; ban hành tiêu chuẩn quốc gia và nâng năng lực kiểm nghiệm nhằm kiểm soát chất lượng nguyên liệu; tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực quản lý, nghiên cứu, phát triển dược liệu.

Tại hội thảo, đại biểu từ các tỉnh, thành đã tích cực đóng góp ý kiến về công tác phát triển dược liệu gắn với trồng cây nông nghiệp, làm rõ kết quả triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2025, định hướng triển khai trong giai đoạn 2026–2030, đồng thời chia sẻ các mô hình hiệu quả giúp nâng cao thu nhập cho người dân.

Tham luận về những vấn đề liên quan đến yêu cầu chất lượng và cam kết đầu ra, đồng chí Nguyễn Thành Đồng – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường đại diện tỉnh Lai Châu đề xuất: "Bộ Y tế xem xét sớm đưa Sâm Lai Châu vào Dược điển Việt Nam làm cơ sở khoa học và pháp lý cho việc quản, lý sử dụng và phát triển sản phẩm."

Mô hình đột phá: Liên kết doanh nghiệp và số hóa dược liệu gắn với du lịch

Định hướng xuyên suốt của ngành y tế là hình thành chuỗi giá trị bền vững, phát triển sản phẩm quốc gia về dược liệu và từng bước xây dựng thương hiệu dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế. Cùng với xu hướng chung, khu vực doanh nghiệp bắt đầu tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị này.

Công ty cổ phần Traphaco, một trong những doanh nghiệp dược lâu năm, là đơn vị tiên phong phát triển vùng trồng atiso tại Sa Pa (tỉnh Lào Cai) theo tiêu chuẩn, duy trì khoảng 50 ha với hơn 150 hộ dân tham gia, trên 90% là đồng bào dân tộc thiểu số. Sản phẩm cao atiso đạt OCOP 5 sao, góp phần hình thành chuỗi giá trị xanh, tạo sinh kế bền vững và từng bước hoàn thiện liên kết từ vùng trồng đến sản phẩm.

Song song với việc hợp tác cùng doanh nghiệp, tỉnh Lào Cai cũng triển khai kế hoạch phát triển dược liệu giai đoạn 2026-2030, trong đó lần đầu xây dựng Bảo tàng Dược liệu số phục vụ du lịch và quảng bá sản phẩm. Dự án dự kiến số hóa gần 1.000 loài, giới thiệu hệ sinh thái cây thuốc dưới tán rừng, trên đất lâm nghiệp và nông nghiệp, gắn với bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu hình thành vùng nguyên liệu và nhóm sản phẩm dược liệu chiến lược, gắn với chế biến sâu, chăm sóc sức khỏe và xuất khẩu.

Bà Cao Thị Hòa Bình, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thủy sản tỉnh Lào Cai, cho biết dự án được xây dựng trên nền tảng số, đồng thời hình thành bộ nhận diện chung cho dược liệu địa phương. Các nhóm dược liệu có tiềm năng xuất khẩu như: quế, atiso, xuyên khung, sa nhân... sẽ được ưu tiên quảng bá, gắn với truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa chất lượng và mẫu mã, hướng tới thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc, EU, Mỹ.

Phát biểu bế mạc hội thảo, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà khẳng định phát triển dược liệu bền vững đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương, cùng sự tham gia của doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân. Đồng chí tiếp thu ý kiến tham luận của các đại biểu và đề nghị:

"Các Bộ, ngành, địa phương cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong phát triển dược liệu, nâng cao giá trị dược liệu. Đẩy mạnh công tác truyền thông nâng cao nhận thức về lợi ích của dược liệu, thuốc cổ truyền. Các doanh nghiệp đầu tư, hỗ trợ người dân về kỹ thuật, giống, tiêu chuẩn chất lượng và xây dựng đầu ra ổn định để từng bước hình thành các vùng dược liệu hàng hóa quy mô lớn, hướng đến mục tiêu để ngành dược liệu Việt Nam phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững."