Tại Trung tâm Cấp cứu A9 (Bệnh viện Bạch Mai), số lượng bệnh nhân nhập viện liên quan đến nắng nóng đã tăng khoảng 20-30%. Đáng chú ý, nếu ngày thường đơn vị tiếp nhận khoảng 250 ca cấp cứu thì trong những ngày nắng nóng cao điểm, con số này vọt lên tới 300 ca/ngày, tập trung nhiều vào các trường hợp sốc nhiệt nặng yêu cầu thở máy, lọc máu và hồi sức tích cực.

Nhận diện sớm dấu hiệu nguy hiểm và sự khác biệt giữa say nắng, say nóng

Nhiều người thường nhầm lẫn hoặc gộp chung các tình trạng tổn thương do nhiệt, tuy nhiên, Bác sĩ Đặng Tuấn Dũng (Trung tâm Cấp cứu A9) cho biết chúng được chia thành hai dạng cốt lõi với cơ chế hoàn toàn khác biệt:

Say nóng: Xảy ra khi cơ thể mất nước và điện giải quá mức do đổ mồ hôi nhiều trong môi trường có nhiệt độ và độ ẩm cao. Quá trình này diễn ra từ từ, cơ thể có sự điều hòa trước khi cạn kiệt sức lực.

Say nắng: Tiến triển nhanh và nguy hiểm hơn. Tình trạng này xuất hiện khi ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào vùng đầu, gáy, làm vô hiệu hóa chức năng của trung tâm điều hòa thân nhiệt trên não.

Cả hai tình trạng trên nếu không can thiệp kịp thời đều dễ dàng dẫn đến sốc nhiệt. Bác sĩ Dũng đặc biệt nhấn mạnh: "Cần nghĩ ngay đến nguy cơ say nắng, say nóng khi cơ thể bỗng nhiên kiệt sức, buồn nôn hoặc choáng váng giữa không gian oi bức".

Những biểu hiện ban đầu thường là khát nước, mệt mỏi, tim đập nhanh, chuột rút và vã mồ hôi. Nếu bỏ qua, tình trạng sẽ chuyển nặng rất nhanh với các triệu chứng báo động như: sốt cao trên 40 độ C, da khô nóng (không còn đổ mồ hôi), khó thở, buồn nôn. Nặng nề nhất là các rối loạn ý thức như lơ mơ, co giật, mê sảng và hôn mê sâu. Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu có thể chỉ là quấy khóc, bỏ bú hoặc li bì, rất dễ bị người lớn bỏ sót.

Thực tế cấp cứu cho thấy nạn nhân rất đa dạng, từ người cao tuổi, người có bệnh nền đến những lao động trẻ. Bác sĩ Dũng chia sẻ: "Bệnh nhân chủ yếu là thanh niên, người trong độ tuổi lao động được đưa đến cấp cứu trong tình trạng mệt lả, vã mồ hôi. Một số trường hợp tăng thân nhiệt do say nắng, nặng hơn có thể hôn mê hoặc co giật". Trung tâm từng tiếp nhận nam công nhân bị tiêu cơ vân kèm suy thận cấp do làm việc dưới nắng gắt quá lâu. Bên cạnh đó, thời tiết oi bức cũng là "ngòi nổ" làm trầm trọng thêm các bệnh lý nền, đặc biệt là bệnh lý tâm thần, khiến bệnh nhân dễ mất ngủ, kích động và khó kiểm soát hành vi.

Sơ cứu chuẩn y khoa: Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt

Khi phát hiện người bị say nắng, say nóng, thao tác hạ thân nhiệt sớm trong những phút đầu tiên mang tính quyết định đến cơ hội sống sót của nạn nhân. Dưới đây là các bước sơ cứu khẩn cấp được chuyên gia khuyến cáo:

Di dời nạn nhân: Nhanh chóng đưa người bệnh rời khỏi môi trường nắng nóng, vào nơi râm mát, thoáng khí hoặc phòng có điều hòa.

Làm mát cơ thể: Cởi bỏ bớt trang phục dày, chật chội. Dùng khăn thấm nước mát lau toàn thân và chườm tích cực vào các vùng chứa nhiều mạch máu lớn như cổ, nách, bẹn để đẩy nhanh quá trình tản nhiệt.

Bù nước (nếu tỉnh táo): Cho người bệnh uống từ từ từng ngụm nhỏ nước mát hoặc dung dịch Oresol (pha đúng tỷ lệ), nước hoa quả.

Bảo vệ đường thở (nếu bất tỉnh): Trường hợp nạn nhân lơ mơ, co giật hoặc hôn mê, phải lật nạn nhân nằm nghiêng an toàn để phòng tránh sặc chất nôn. Nếu có dấu hiệu ngừng thở, ngừng tim, cần ép tim ngoài lồng ngực (CPR) ngay lập tức và gọi cấp cứu 115.

Những sai lầm "chết người" cần tránh khi sơ cứu:

Không chườm đá lạnh hoặc tắm nước đá: Đá lạnh làm co mạch máu ngoài da, cản trở nghiêm trọng quá trình thoát nhiệt của cơ thể.

Không tự ý cho uống thuốc hạ sốt: Tình trạng tăng thân nhiệt do sốc nhiệt không xuất phát từ yếu tố nhiễm trùng, do đó các loại thuốc hạ sốt thông thường (như Paracetamol) không có tác dụng, thậm chí gây hại thêm cho gan.

Không cho uống các dung dịch sai cách: Tránh tuyệt đối nước đá lạnh, rượu bia, hoặc nước muối pha quá đặc.

Chủ động phòng ngừa để bảo vệ sức khỏe mùa nắng nóng

Để đối phó với tình hình thời tiết cực đoan, người dân cần chủ động thiết lập màng lọc bảo vệ cho bản thân và gia đình. Hãy hạn chế tối đa việc ra đường hoặc lao động ngoài trời vào các khung giờ nắng gắt (từ cuối buổi sáng đến giữa buổi chiều). Khi ra ngoài, nên ưu tiên trang phục sáng màu, chất liệu thấm hút mồ hôi, đội mũ rộng vành và che chắn kỹ càng.

Yếu tố cốt lõi nhất là bổ sung nước liên tục trước, trong và sau quá trình vận động, không đợi đến khi khát mới uống. Chế độ dinh dưỡng hàng ngày cũng cần được tăng cường để đảm bảo đủ lượng điện giải thiết yếu.

Đặc biệt lưu ý với lực lượng lao động đặc thù, bác sĩ Dũng đưa ra lời khuyên: "Với người làm việc ngoài trời như tài xế xe công nghệ, giao hàng, công nhân xây dựng…, cần bảo đảm các biện pháp chống nắng, nghỉ ngơi hợp lý và uống nước thường xuyên. Nếu dùng oresol, cần pha đúng liều lượng và sử dụng theo khuyến cáo". Nếu tính chất công việc bắt buộc, người lao động nên chia nhỏ thời gian làm việc, luân phiên nghỉ ngơi trong bóng râm và sử dụng quạt, mái che để giảm tải áp lực nhiệt độ lên cơ thể.