Điểm nghẽn từ nghịch lý sân nhà và hạ tầng

Tại hội thảo trực tuyến "Định vị thị trường nội địa – Động lực tăng trưởng của ngành gỗ Việt trong tương lai", ông Phùng Quốc Mẫn cho biết thành công của xuất khẩu cho thấy doanh nghiệp Việt đã làm chủ năng lực sản xuất, thiết kế, quản trị và tiêu chuẩn phát triển bền vững. Tuy nhiên, nghịch lý là nhiều sản phẩm đủ sức cạnh tranh ở thị trường khó tính lại chưa tạo được vị thế tương xứng tại thị trường trong nước.

Theo ông Phùng Quốc Mẫn, xuất khẩu và thị trường nội địa không phải hai lựa chọn thay thế mà phải trở thành hai trụ cột bổ trợ cho nhau. Xuất khẩu giúp doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, còn thị trường nội địa là nền tảng xây dựng thương hiệu, đa dạng hóa đầu ra và nâng cao sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Bàn về quy mô, ông Ngô Sỹ Hoài chia sẻ với mức chi tiêu bình quân khoảng 50 USD/người/năm, quy mô thị trường gỗ và nội thất trong nước hiện đạt khoảng 5 tỷ USD. Một số nghiên cứu cho rằng con số thực tế có thể lên tới gần 7 tỷ USD và hoàn toàn có thể vượt 7,3 tỷ USD vào năm 2030 nếu duy trì tốc độ tăng trưởng 7-9%/năm.

Tuy nhiên, ông Ngô Sỹ Hoài chỉ rõ điểm yếu lớn của thị trường nội địa hiện nay là có cầu nhưng chưa có hạ tầng thị trường. Điều này là vì thị trường đồ gỗ nội thất vẫn bị phân mảnh trong tay các hộ gia đình, làng nghề, doanh nghiệp nhưng thiếu chuẩn chung, thiếu minh bạch xuất xứ, thiếu thương hiệu dịch vụ, chuẩn kỹ thuật yếu và dữ liệu thiếu. Kết quả là người tiêu dùng trả tiền cho sản phẩm đồ gỗ nhưng sản phẩm vẫn chưa hợp pháp, thiếu an toàn, chưa bền vững và chưa có trách nhiệm xã hội.

Đứng từ góc độ doanh nghiệp, ông Lê Đức Nghĩa nhận định thị trường nội địa cần được xem là một trụ cột tăng trưởng độc lập chứ không phải phao cứu sinh của xuất khẩu. Theo ông Nghĩa, xuất khẩu và kinh doanh trong nước là hai thị trường hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi chiến lược, quy trình và đội ngũ chuyên biệt. Doanh nghiệp muốn khai thác hiệu quả thị trường nội địa phải đầu tư dài hạn, xây dựng thương hiệu, chuyên nghiệp hóa hệ thống phân phối, dịch vụ và quản trị.

Ông Lê Đức Nghĩa thông tin thêm An Cường là đơn vị thành công ở thị trường trong nước mới vươn ra thế giới, hiện tại thị trường nội địa đóng góp tới 65% doanh thu của doanh nghiệp. Trong quá trình sản xuất kinh doanh, An Cường xác định cả thị trường nội địa và xuất khẩu đều quan trọng, đều đòi hỏi sự chuyên nghiệp đồng bộ từ khâu nguyên liệu, nhân sự, nghiên cứu phát triển cho đến tiếp thị. Nên nếu làm thị trường nội địa thì phải chuyên nghiệp, không thể manh mún, chụp giật, vì sản xuất kinh doanh theo kiểu manh mún, chụp giật thì doanh nghiệp vẫn còn phải đi thu tiền lẻ.

Bổ sung góc nhìn về chuỗi giá trị, ông Vũ Hải Bằng nhấn mạnh giá trị của thị trường nội địa không chỉ nằm ở khâu sản xuất mà còn ở toàn bộ chuỗi giá trị phía sau như phân phối, thiết kế, lắp đặt và dịch vụ sau bán hàng. Giá trị gia tăng của các khâu này rất lớn, đồng thời mở ra không gian phát triển cho nhiều doanh nghiệp trong nước. Nếu chúng ta không làm tốt ngay trên thị trường nội địa thì sẽ có doanh nghiệp nước ngoài tham gia và chiếm lĩnh những phân khúc có giá trị gia tăng cao, và đó là điều rất đáng tiếc.

Ông Vũ Hải Bằng dẫn chứng nhiều doanh nghiệp nước này đang chịu sức ép khi các doanh nghiệp nước ngoài không chỉ cung cấp vật liệu mà còn tham gia trực tiếp vào các khâu thiết kế, lắp đặt và triển khai dự án. Điều này đồng nghĩa với việc giá trị gia tăng và cơ hội việc làm dần dịch chuyển khỏi doanh nghiệp bản địa. Do đó, Việt Nam cần sớm nhận diện những nguy cơ tương tự để có giải pháp quản lý phù hợp, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn vật liệu và cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh minh bạch.

Giải pháp đồng bộ kiến tạo tương lai

Để định hình chiến lược dài hạn, ông Phùng Quốc Mẫn nhấn mạnh thị trường nội địa không phải là phương án dự phòng khi xuất khẩu gặp khó khăn mà cần được xác lập là một trong hai trụ cột chiến lược của ngành gỗ và nội thất Việt Nam, song hành với xuất khẩu. HAWA đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm, gồm xác lập vị thế chiến lược của thị trường nội địa; nghiên cứu cơ chế ưu tiên phù hợp đối với sản phẩm gỗ Việt trong mua sắm công; thúc đẩy truyền thông về hàng Việt; tận dụng uy tín xuất khẩu để nâng cao niềm tin của người tiêu dùng trong nước; đồng thời xây dựng hệ sinh thái thị trường gồm dữ liệu doanh nghiệp, nền tảng kết nối, trung tâm giới thiệu sản phẩm và thương mại điện tử.

Tiếp nối các định hướng, ông Ngô Sỹ Hoài phân tích muốn có thị trường lớn, luật chơi phải lớn. Và để tạo ra thị trường lớn cho chuyển đổi xanh, Nhà nước phải đi đầu bằng các quy định mua sắm công xanh, đóng vai trò là khách hàng lớn định hình và dẫn dắt toàn bộ hệ sinh thái sản xuất bền vững. Bởi đây là nhóm khách hàng có nhu cầu ổn định như nhà ở xã hội, trường học, bệnh viện, trụ sở công, nhà văn hoá, công trình thích ứng khí hậu. Khi nhà nước mua sản phẩm đồ gỗ đạt tiêu chuẩn, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư sản xuất hàng loạt, giúp giảm giá thành, nâng chất lượng và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Nhìn nhận từ thực tế vận hành, ông Lê Đức Nghĩa kiến nghị sớm xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống ghi nhãn cho sản phẩm gỗ tiêu thụ trong nước, tạo cơ sở để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm đạt chuẩn và hỗ trợ cơ quan nhà nước áp dụng trong hoạt động mua sắm công. Bên cạnh đó là các chính sách khuyến khích sử dụng gỗ rừng trồng, phát triển công nghiệp phụ trợ, xây dựng cơ sở dữ liệu thị trường và thúc đẩy liên kết chuỗi giữa doanh nghiệp chế biến với vùng nguyên liệu. Đồng thời, ông Nghĩa cho biết chuyển đổi số là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, việc số hóa toàn bộ quy trình quản trị đã giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả hoạt động, tăng biên lợi nhuận thêm 2-3 điểm phần trăm mà không phải gia tăng tương ứng về nhân sự.

Ở khía cạnh bảo vệ doanh nghiệp nội, ông Vũ Hải Bằng đề xuất cần tăng cường minh bạch trong thực thi chính sách thuế và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Những doanh nghiệp đầu tư dài hạn, tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế không nên chịu bất lợi trước các đơn vị cạnh tranh thiếu lành mạnh. Chỉ khi xây dựng được một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch, thị trường nội địa mới có thể phát triển bền vững và trở thành động lực cho những doanh nghiệp làm ăn bài bản cũng như cho sự phát triển của toàn ngành gỗ.