Tọa lạc tại phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình (trước đây thuộc phường Ba Sao, thị xã Kim Bảng, tỉnh Hà Nam), chùa Tam Chúc là một trong những quần thể chùa có quy mô lớn hàng đầu thế giới, đồng thời là điểm đến văn hóa, tâm linh nổi bật của Việt Nam.

Tháng 2/2026, Quần thể danh thắng Tam Chúc được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt. Đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận những giá trị nổi bật về cảnh quan, lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của khu vực.

Dấu tích ngôi chùa hơn 1.000 năm tuổi

Theo sử liệu, chùa Tam Chúc cổ có nguồn gốc từ thời nhà Đinh, cách đây hơn 1.000 năm, gắn với truyền thuyết "Tiền Lục Nhạc - Hậu Thất Tinh". Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, ngôi chùa cổ dần mai một và không còn giữ được nguyên trạng.

Năm 2001, chùa Tam Chúc được đầu tư phục dựng và phát triển thành quần thể du lịch tâm linh quy mô lớn như hiện nay. Công ty Xây dựng Xuân Trường (do doanh nhân Nguyễn Văn Trường - người thường được biết đến với thói quen ăn chay trường, sống kín tiếng) là đơn vị đầu tư dự án. Công trình được xây dựng với sự tham gia của nhiều nghệ nhân, thợ thủ công đến từ Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia và một số quốc gia có truyền thống Phật giáo lâu đời.

Quần thể chùa Tam Chúc có diện tích 5.100ha, gồm khoảng 1.000ha mặt nước, hơn 3.000ha núi đá vôi và rừng tự nhiên cùng hệ thống thung lũng rộng lớn. Dự án có tổng vốn đầu tư khoảng 11.000 tỷ đồng, trong đó vùng lõi rộng khoảng 4.000ha.

Toàn bộ quần thể nằm giữa vùng núi đá vôi ngập nước với cảnh quan đặc trưng của khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Phía trước chùa là hồ Tam Chúc, còn gọi là hồ Lục Nhạc, rộng khoảng 600ha. Trên mặt hồ có 6 ngọn núi đá nhô lên, tạo nên tên gọi Lục Nhạc. Bao quanh hồ là những dãy núi đá vôi cùng các khu rừng tự nhiên, hình thành bức tranh thiên nhiên rộng lớn được nhiều người ví như "Hạ Long trên cạn".

Những ngày thời tiết thuận lợi, mặt hồ phản chiếu màu trời và núi đá, tạo nên khung cảnh đặc sắc. Đây cũng là nơi du khách có thể trải nghiệm du thuyền, thưởng trà, tìm hiểu các truyền thuyết gắn với vùng đất Tam Chúc và quan sát hệ sinh thái tự nhiên của khu vực.

Theo quy hoạch tổng thể, Khu du lịch Tam Chúc được phát triển thành 6 phân khu chức năng gồm: Trung tâm đón tiếp; Khu văn hóa tâm linh; Khu bảo tồn tự nhiên Quèn Vồng; Khu hồ Tam Chúc; Khu nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe kết hợp du lịch cộng đồng; cùng Khu sân golf Kim Bảng, hồ Ba Hang và các công trình dịch vụ hỗ trợ.

Hệ thống công trình quy mô lớn với kiến trúc độc đáo

Điểm nổi bật của Tam Chúc nằm ở hệ thống công trình tâm linh có quy mô lớn, được xây dựng theo phong cách kiến trúc truyền thống Việt Nam kết hợp một số yếu tố đương đại. Trong đó, Đại Giảng đường - công trình được đánh giá là lớn nhất Việt Nam, có sức chứa lên tới khoảng 10.000 người. 

Đây không chỉ là nơi diễn ra các nghi lễ Phật giáo trọng đại mà còn là không gian tổ chức những sự kiện văn hóa, tâm linh quy mô lớn. Bên cạnh đó, hệ thống tượng Phật tại chùa gây ấn tượng mạnh bởi kích thước đồ sộ và kỹ thuật chế tác tinh xảo, mang đậm dấu ấn Phật giáo Đại thừa.

Quần thể chùa Tam Chúc gồm nhiều hạng mục như chùa Ngọc, điện Tam Thế, điện Pháp Chủ, điện Quan Âm, cổng Tam Quan, Nhà thờ Tổ, khu nhà Tăng Ni, đình Tam Chúc, đền Mẫu, đền Thánh Cao Sơn và Trung tâm Hội nghị quốc tế.  Các công trình được bố trí theo không gian mở, kết nối với nhau bằng những quảng trường, hành lang và sân nội viện rộng lớn.

Từ khu vực trung tâm đón tiếp, du khách đi qua cổng Tam Quan - công trình ba tầng mái cong cao gần 29m, có tổng diện tích sàn hơn 3.500m². Tiếp đó là vườn cột kinh với các cột đá xanh nặng khoảng 200 tấn, cao từ 12-14m. Công trình được lấy cảm hứng từ cột kinh Phật tại chùa Nhất Trụ (Ninh Bình), tạo nên dấu ấn kiến trúc đặc trưng của Tam Chúc.

Nằm trên trục chính của quần thể là 3 tòa điện quan trọng gồm điện Quan Âm, điện Pháp Chủ và điện Tam Thế. Trong đó, điện Quan Âm là nơi tôn trí tượng Quan Thế Âm Bồ Tát bằng đồng nguyên khối nặng khoảng 100 tấn; điện Pháp Chủ thờ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni với pho tượng đồng nặng 150 tấn, thuộc nhóm tượng Phật bằng đồng lớn của Đông Nam Á.

Ở vị trí trung tâm và cũng là công trình nổi bật nhất của quần thể là điện Tam Thế. Tòa đại điện có diện tích mặt sàn hơn 5.100m², cao 39m, bên trong đặt 3 pho tượng đồng nguyên khối tượng trưng cho quá khứ, hiện tại và vị lai. Mỗi pho tượng nặng khoảng 80 tấn, đặt trên tòa sen nặng 30 tấn. Bao quanh không gian điện là hệ thống phù điêu bằng đá nham thạch tái hiện cuộc đời Đức Phật. Phía trước điện là cây bồ đề được chiết từ cây bồ đề cổ tại Sri Lanka cùng chiếc vạc đồng lớn khắc họa nhiều danh thắng tâm linh của Việt Nam.

Từ khu Tam Điện, du khách tiếp tục men theo sườn núi để lên chùa Ngọc trên đỉnh Thất Tinh ở độ cao khoảng 468m. Công trình được chế tác hoàn toàn từ các khối đá granite đỏ nguyên khối với tổng trọng lượng khoảng 2.000 tấn. Để đến đây, du khách phải vượt qua 299 bậc đá.

Ngoài các công trình chính, chùa Tam Chúc còn có Nhà thờ Tổ được xây dựng theo dạng tháp 2 tầng mái cong, cao 25m, diện tích sàn 1.050m². Khu nhà Tăng Ni gồm 5 tầng, cao hơn 30m, với tổng mặt bằng 3.600m². Đền Thánh Cao Sơn nằm bên hồ Tay Ngai trên diện tích khoảng 1,75ha, bao gồm Thủy Đình ba tầng mái, nhà Tả Vu, Hữu Vu và đền Chính. Đền Mẫu được dựng hoàn toàn bằng gỗ, mang phong cách kiến trúc truyền thống với Thủy Đình hai tầng mái, Nghi Môn và các hạng mục phụ trợ.

Đặc biệt, đình làng Tam Chúc được xây dựng hoàn toàn bằng gỗ trên diện tích 3.700m². Ngôi đình này tọa lạc trên một hòn đảo giữa lòng hồ, tạo nên điểm nhấn văn hóa làng xã độc đáo trong tổng thể quần thể tâm linh.

Trung tâm Hội nghị quốc tế được xây dựng nổi trên mặt hồ, cao 31m, có thể phục vụ gần 3.500 đại biểu.

Một trong những dấu ấn nổi bật của Tam Chúc là hệ thống tranh đá quy mô lớn. Riêng tại điện Quan Âm có khoảng 8.500 bức tranh đá kể lại những câu chuyện về Quan Thế Âm Bồ Tát. Trong toàn bộ quần thể hiện diện hơn 30.500 bức tranh đá được chế tác từ đá núi lửa hàng nghìn năm tuổi có nguồn gốc từ Merapi (Indonesia).

Các tác phẩm do nghệ nhân Java thực hiện hoàn toàn thủ công, tái hiện cuộc đời Đức Phật, giáo lý Phật giáo và nhiều câu chuyện mang giá trị nhân văn. Mỗi bức tranh đều được chú thích bằng tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Phạn. Hiện nay, hệ thống tranh đá đã được số hóa nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu của du khách.

Ngoài ra, Tam Chúc còn sở hữu khoảng 12.000 bức phù điêu bằng đá núi lửa cùng hệ thống tượng Phật có kích thước lớn được chế tác công phu.

Không gian văn hóa, tâm linh mang tầm quốc tế

Năm 2019, chùa Tam Chúc được lựa chọn là địa điểm tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc. Đây là sự kiện Phật giáo quốc tế lớn nhất từng được tổ chức tại Việt Nam, quy tụ hàng nghìn đại biểu, học giả và chức sắc Phật giáo đến từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. 

Sự kiện đánh dấu bước phát triển của Tam Chúc trong vai trò một trung tâm giao lưu văn hóa, tâm linh quốc tế, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh Phật giáo Việt Nam ra thế giới. 

Hiện nay, Tam Chúc là điểm đến thu hút hàng triệu lượt du khách mỗi năm. Bên cạnh hoạt động chiêm bái và tham quan các công trình kiến trúc, du khách có thể trải nghiệm du thuyền trên hồ Tam Chúc, thưởng trà, tìm hiểu các truyền thuyết địa phương hoặc tham gia các hoạt động như chèo kayak, đạp xe và thiền định.

Mùa cao điểm của Tam Chúc thường kéo dài từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch - thời điểm diễn ra nhiều lễ hội đầu xuân. Giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 10 cũng thu hút đông đảo du khách nhờ cảnh quan thiên nhiên thuận lợi cho hoạt động tham quan và nghỉ dưỡng.

Với đặc thù là quần thể du lịch tâm linh có quy mô rất lớn, du khách khi đến Tam Chúc nên lựa chọn trang phục lịch sự, kín đáo và thuận tiện cho việc di chuyển. Do phải đi bộ qua nhiều khu vực rộng hàng trăm hecta, giày thể thao hoặc giày đế thấp là lựa chọn phù hợp.

Khi vào các điện thờ, du khách nên đi qua cửa bên theo tập quán tại nhiều cơ sở Phật giáo, tránh đi vào cửa chính giữa và không giẫm lên bậu cửa. Hoạt động dâng hương nên thực hiện tại các vị trí được bố trí bên ngoài điện thờ; mỗi người chỉ nên thắp một nén hương, đồng thời hạn chế cắm hương vào tay tượng, gốc cây hoặc các khu vực ngoài nơi quy định.

Do diện tích quần thể lên tới khoảng 5.000ha với nhiều hạng mục phân bố trên địa hình đồi núi và hồ nước, việc tham khảo sơ đồ tham quan trước chuyến đi sẽ giúp du khách chủ động hơn trong việc lựa chọn lộ trình và thời gian di chuyển.

Với quy mô rộng lớn, Khu du lịch Tam Chúc đang tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương. Theo định hướng phát triển đến năm 2030, nơi đây đặt mục tiêu đón khoảng 8 triệu lượt khách trong nước và quốc tế mỗi năm, tạo việc làm cho khoảng 3.000 lao động, với doanh thu du lịch dự kiến đạt trên 1.700 tỷ đồng.