Chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp

Tại hội thảo “Thúc đẩy chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương: Tăng cường truy xuất nguồn gốc để hỗ trợ nông hộ nhỏ, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường và sản xuất nông nghiệp không gây mất rừng”, các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc thay đổi tư duy sản xuất đang trở thành yêu cầu cấp bách. Châu Á - Thái Bình Dương hiện là trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn nhất thế giới, giữ vai trò nền tảng đối với an ninh lương thực. Tuy nhiên, tình trạng mất rừng và suy thoái rừng liên quan đến việc mở rộng sản xuất nông nghiệp đang tạo áp lực rất lớn lên tài nguyên rừng trong khu vực.

Ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho biết, tại một số quốc gia, việc gia tăng diện tích các loại cây trồng như cà phê, cao su và dầu cọ đã tạo sức ép lớn lên tài nguyên rừng. Thực tế này đặt ra yêu cầu các quốc gia phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ phát triển dựa trên mở rộng diện tích sang nâng cao giá trị gia tăng, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và sinh kế của người dân. Việc xây dựng chuỗi giá trị nông sản minh bạch, có khả năng truy xuất nguồn gốc được xem là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên.

Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như gỗ, cà phê và cao su đang hiện diện mạnh tại thị trường Liên minh châu Âu. Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu yêu cầu các sản phẩm nhập khẩu phải bảo đảm không liên quan đến mất rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020. Đồng thời, sản phẩm phải được sản xuất hợp pháp và có hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch dựa trên dữ liệu địa lý. Đây không chỉ là rào cản kỹ thuật mà còn mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cao vị thế nông sản trên thị trường quốc tế.

Ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc tại Việt Nam chia sẻ, nông nghiệp thiếu bền vững vẫn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất rừng và suy thoái rừng trên phạm vi toàn cầu. Một nghịch lý lớn là chính những hệ thống sản xuất vốn phụ thuộc vào các dịch vụ hệ sinh thái từ rừng lại đang góp phần làm suy giảm nguồn tài nguyên này. Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, áp lực càng gia tăng khi nơi đây vừa là trung tâm sản xuất nông nghiệp quy mô lớn, vừa sở hữu nhiều hệ sinh thái có giá trị toàn cầu.

Ông Cyril Loisel, Bí thư thứ nhất Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam cho rằng, thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để vừa phát triển kinh tế, mở rộng sản xuất nông nghiệp, vừa bảo vệ rừng và đa dạng sinh học. Những nỗ lực này không chỉ góp phần ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn giúp giảm thiểu các hiện tượng thời tiết cực đoan, bảo đảm an ninh lương thực và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế. Đây là yêu cầu bắt buộc để một nền kinh tế nông nghiệp có thể phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng vào các chuỗi cung ứng toàn cầu chất lượng cao.

Truy xuất minh bạch tạo bệ phóng phát triển

Việc hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc được xem là công cụ then chốt để xác định sản phẩm được sản xuất ở đâu, theo phương thức nào và có liên quan đến mất rừng hay không. Không chỉ đáp ứng yêu cầu của thị trường, truy xuất nguồn gốc còn góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường có giá trị gia tăng cao. Để thích ứng với các yêu cầu mới, ngành nông nghiệp Việt Nam đã đẩy mạnh hoàn thiện chính sách quản lý lâm sản, thành lập Tổ công tác về quy định chống mất rừng và xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng.

Theo ông Nguyễn Văn Diện, bên cạnh những thách thức về tuân thủ, việc triển khai hệ thống quản lý mới cũng mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cao năng lực quản lý và cải thiện chất lượng sản phẩm. Thời gian qua, các hoạt động đào tạo, tập huấn và hướng dẫn kỹ thuật đã được đẩy mạnh dành cho doanh nghiệp, địa phương và người sản xuất. Việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc lâm sản, thúc đẩy quản lý rừng bền vững và cấp chứng chỉ rừng phục vụ xuất khẩu đang được triển khai đồng bộ nhằm đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế.

Ông Vinod Ahuja đánh giá, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong công tác bảo vệ và phục hồi rừng, đồng thời triển khai hiệu quả các chính sách như chi trả dịch vụ môi trường rừng hay chương trình REDD+. Dữ liệu số, truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế đang trở thành nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc hiện đang đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam thông qua các sáng kiến nhằm xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, phát triển công cụ giám sát và thu thập dữ liệu địa lý phục vụ quản lý chuỗi cung ứng.

Ông Cyril Loisel khẳng định, Việt Nam đang có vị thế thuận lợi để tận dụng cơ hội từ quá trình chuyển đổi sang các chuỗi giá trị minh bạch, bền vững và có trách nhiệm. Thông qua Sáng kiến Team Europe về chuỗi giá trị không gây mất rừng, Liên minh châu Âu cùng các quốc gia thành viên đang hỗ trợ các nước đối tác tăng cường truy xuất nguồn gốc, giám sát rừng, thúc đẩy sử dụng đất bền vững và nâng cao năng lực cho người sản xuất. Hiện sáng kiến này đang được triển khai tại 37 quốc gia, tập trung vào các ngành hàng chịu tác động trực tiếp từ quy định mới.

Các chuyên gia nhận định, phát triển chuỗi giá trị nông sản không gây mất rừng không thể được thực hiện bởi một quốc gia hay một tổ chức riêng lẻ. Thành công của quá trình này phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp, các tổ chức phát triển và cộng đồng nông dân. Việc chia sẻ kinh nghiệm và tăng cường hợp tác khu vực sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng lộ trình chung cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản trong khu vực, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững lâu dài.