Những năm gần đây, dịch tả lợn châu Phi (ASF) liên tục trở thành mối đe dọa lớn đối với ngành chăn nuôi trên toàn thế giới. Đây là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus gây ra, có tốc độ lây lan nhanh trên đàn lợn và tỷ lệ chết gần như tuyệt đối. Dù không lây sang người, ASF lại gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho người chăn nuôi. Trong suốt nhiều năm, việc phòng chống dịch chủ yếu dựa vào các biện pháp như cách ly, kiểm soát dịch và tiêu hủy đàn nhiễm bệnh.

Trong bối cảnh đó, một Tiến sĩ người Việt Nam đã trở thành tâm điểm chú ý của giới khoa học khi cùng cộng sự nghiên cứu thành công vaccine phòng dịch tả lợn châu Phi (ASF). Đó chính là Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp - một nhà khoa học trẻ đến từ Hải Dương cũ, nay là Hải Phòng. 

Bài học của người con nhà nông

Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp sinh năm 1983, trong một gia đình nông dân tại Hải Dương cũ. Vì vậy, anh sớm nuôi dưỡng niềm đam mê với chăn nuôi và thú y. Năm 2006, sau khi tốt nghiệp xuất sắc ngành Thú y tại Đại học Nông nghiệp I Hà Nội (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam), anh tiếp tục gắn bó, trở thành giảng viên của trường và theo con đường nghiên cứu.

Đến năm 2013, anh nhận học bổng tiến sĩ toàn phần tại Nhật Bản, theo học chuyên ngành bệnh lý thú y tại Đại học Miyazaki - một môi trường nghiên cứu tiên tiến.

Sau gần 10 năm làm việc và nghiên cứu ở nước ngoài, năm 2021, anh quyết định trở về Việt Nam. Về nước, anh đảm nhận vị trí Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần AVAC Việt Nam từ tháng 10/2021 và trực tiếp dẫn dắt dự án nghiên cứu vaccine ASF - một thách thức lớn của ngành thú y toàn cầu.

Dịch tả lợn châu Phi được phát hiện từ năm 1921, là căn bệnh nguy hiểm với tỷ lệ chết gần như tuyệt đối ở lợn, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi và đe dọa an ninh lương thực. Trong suốt hơn một thế kỷ, việc tìm ra vaccine hiệu quả gần như là “bài toán không lời giải” do cấu trúc virus phức tạp và khả năng tồn tại dai dẳng của nó.

Trong quá trình nghiên cứu, Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp đã cùng cộng sự phát triển thành công dòng tế bào DMAC - một công nghệ đã được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ. Đây là dòng tế bào có nhiều ưu điểm vượt trội, giúp tăng khả năng nhân giống virus vaccine nhanh hơn, đồng thời tối ưu hóa việc tạo sinh khối để phục vụ sản xuất ở quy mô công nghiệp ổn định.

Cùng với đó, anh tiến hành hơn 100 thí nghiệm trong phòng lab và trên động vật nhằm đánh giá toàn diện, điều chỉnh quy trình sử dụng và hoàn thiện bộ dữ liệu khoa học cho sản phẩm vaccine. Đây là cơ sở quan trọng để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả trước khi đưa vào ứng dụng thực tiễn.

Không chỉ tập trung vào vaccine ASF, anh còn chủ trì và tham gia nhiều đề tài nghiên cứu khác trong lĩnh vực thú y, bao gồm các loại vaccine phòng bệnh như viêm da nổi cục trên trâu bò, tiêu chảy cấp do PED ở lợn, PRRS (tai xanh), giả dại ở lợn, cũng như các bệnh trên gia cầm như viêm phế quản truyền nhiễm, Gumboro và Reovirus. Những nghiên cứu này góp phần mở rộng đáng kể nền tảng công nghệ vaccine trong nước.

Dấu ấn của vaccine "made in Vietnam"

Tháng 7/2022, vaccine AVAC ASF LIVE được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cấp phép lưu hành có kiểm soát. Kết quả theo dõi cho thấy khoảng 94% số lợn được tiêm đã tạo được kháng thể, đồng thời không ghi nhận sự xuất hiện của virus trong các mẫu xét nghiệm sau tiêm.

Đến tháng 7/2023, vaccine chính thức được phép lưu hành thương mại và xuất khẩu, đưa Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới sản xuất thành công vaccine ASF.

Tính đến nay, Việt Nam vẫn là quốc gia duy nhất trên thế giới sản xuất thành công vaccine phòng dịch tả lợn châu Phi (ASF). Đây được xem là một bước tiến quan trọng của ngành thú y trong nước, khi lần đầu tiên một sản phẩm vaccine ASF được nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa thành công ngay tại Việt Nam.

Trong hoạt động xuất khẩu, tháng 8/2024, lô vaccine AVAC ASF LIVE đầu tiên với 160.000 liều đã được Bộ Nông nghiệp và Bộ Y tế Philippines cấp phép nhập khẩu. Đến tháng 9/2025, quốc gia này tiếp tục đặt mua thêm 340.000 liều, nâng tổng số vaccine nhập khẩu từ Việt Nam lên 500.000 liều.

Không chỉ Philippines, nhiều thị trường quốc tế khác cũng đã tiếp cận sản phẩm này. Indonesia đã cho phép nhập khẩu thương mại lô đầu tiên khoảng 120.000 liều vào tháng 6/2025, trong khi Nigeria tiếp nhận 5.000 liều trong giai đoạn thử nghiệm. Tính đến tháng 9/2025, tổng lượng vaccine AVAC ASF LIVE đưa ra thị trường đã vượt hơn 4,3 triệu liều.

Hiện nay, doanh nghiệp đang tiếp tục mở rộng thị trường như Ấn Độ, Malaysia, Nepal, Myanmar, Lào, Campuchia và một số nước khu vực châu Phi. Đáng chú ý, năm 2025, Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) đã ban hành bộ tiêu chuẩn đối với vaccine ASF, và AVAC ASF LIVE được ghi nhận đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật quan trọng theo tiêu chuẩn này.

Tại thị trường nội địa, hơn 3,7 triệu liều vaccine đã được sử dụng tại các trang trại chăn nuôi quy mô lớn cũng như thông qua hệ thống thú y địa phương. Song song với đó, doanh nghiệp vẫn duy trì nguồn dự trữ khoảng 1,5 triệu liều nhằm đảm bảo khả năng cung ứng ổn định cho thị trường trong và ngoài nước.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Điệp từng giành Giải thưởng Bảo Sơn năm 2024 với Công trình Nghiên cứu và sản xuất vaccine dịch tả lợn châu Phi.

Bên cạnh thành công với vaccine ASF, Tiến sĩ Điệp còn phát triển nhiều công trình nghiên cứu khác trong lĩnh vực thú y. Một số công nghệ đã được thương mại hóa và định giá lên tới hơn 100 tỷ đồng khi chuyển đổi thành cổ phần tại doanh nghiệp, cho thấy giá trị thực tiễn lớn của các kết quả nghiên cứu.