Bà Bùi Thị Hý được biết đến là nghệ nhân tài hoa, người góp công gây dựng và phát triển dòng gốm Chu Đậu nổi tiếng. Bà là một trong những nữ doanh nhân tài hoa đầu tiên của Việt Nam, đã tạo ra những di sản vô cùng to lớn để thế hệ doanh nhân Việt ngày nay tiếp tục phát triển dòng gốm cổ với hàng trăm năm lịch sử, mang bản sắc Việt tỏa sáng khắp năm châu.

Người phụ nữ tài hoa đưa gốm Việt ra thế giới

Theo gia phả dòng họ Bùi được ghi trên vải, giấy, gỗ, cùng các tư liệu trên gạch nung, mâm đồng và bia đá cổ tại chùa làng Quang Tiền, xã Đồng Quang, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương (nay là xã Trường Tân, thành phố Hải Phòng), bà Bùi Thị Hý sinh năm 1420, mất năm 1499. Bà là con gái cụ Bùi Đình Nghĩa, cháu của cụ Bùi Quốc Hưng - khai quốc công thần triều Lê, người cùng thời với danh nhân Nguyễn Trãi.

Từ nhỏ, Bùi Thị Hý đã ham mê luyện võ và bộc lộ năng khiếu hội họa. Tương truyền, trong một cuộc thi vẽ, người dự thi được yêu cầu hoàn thành hình vẽ 3 con chim trong thời gian quy định. Người vẽ nhanh và đẹp nhất sẽ được thưởng một con trâu. Bằng tài năng của mình, bà giành giải Nhất trong cuộc thi này.

Một số tư liệu truyền lại cho biết Bùi Thị Hý từng giả trai đi thi khoa bảng. Tuy nhiên, khi đến tam trường, thân phận nữ giới của bà bị phát hiện. Nhờ là cháu của danh tướng Bùi Quốc Hưng, bà không bị xử phạt nặng nhưng phải trở về quê.

Không theo đuổi con đường khoa cử, Bùi Thị Hý tiếp tục cuộc sống phóng khoáng, giao du rộng rãi với các sĩ tử và thường xuyên đi nhiều nơi. Trong một lần du thuyền dự hội đền Kiếp Bạc, bà gặp Đặng Sỹ - một người làm nghề gốm ở làng Chu Đậu. Qua những cuộc đối đáp thơ văn, hai người tìm thấy sự đồng điệu và sau đó nên duyên vợ chồng.

Sau khi kết hôn với Đặng Sỹ, Bùi Thị Hý cùng chồng và em trai là Bùi Đình Khởi dựng xưởng gốm ở phía Bắc thôn Quang Ánh. Nhờ năng lực tổ chức sản xuất và tài năng nghệ thuật, lò gốm của gia đình bà phát triển, tạo dựng được cơ nghiệp và danh tiếng trong thời kỳ đó.

Bùi Thị Hý không chỉ tham gia sản xuất mà còn trực tiếp góp phần định hình chất lượng nghệ thuật của gốm Chu Đậu. Với khả năng hội họa và kỹ thuật trang trí tinh xảo, bà tạo nên những sản phẩm có dáng vẻ hài hòa, nước men trong sáng và hoa văn được thể hiện tỉ mỉ.

Trong quá trình phát triển nghề gốm, bà Bùi Thị Hý còn tham gia tổ chức hoạt động giao thương, đưa sản phẩm ra ngoài phạm vi địa phương. Bà cùng chồng vận chuyển gốm bằng đường biển đến các quốc gia trong khu vực, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ cho dòng gốm này.

Một hiện vật đặc biệt liên quan đến tên tuổi Bùi Thị Hý hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Topkapi Saray ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Đây là chiếc bình gốm cổ có lớp men xanh da trời và trắng, trên thân khắc 13 chữ Hán: “Thái Hòa bát niên, Nam Sách châu, tượng nhan Bùi Thị Hý bút”.

Dòng chữ được dịch nghĩa là: Năm Thái Hòa thứ 8, tại châu Nam Sách, nghệ nhân Bùi Thị Hý viết, vẽ hoặc tạo tác. Năm Thái Hòa thứ 8 tương ứng với năm 1450, thời điểm bà đang trong giai đoạn trưởng thành và phát triển sự nghiệp.

Chiếc bình trở thành một trong những manh mối quan trọng trong quá trình tìm hiểu nguồn gốc gốm Chu Đậu và xác định vai trò của Bùi Thị Hý đối với dòng gốm cổ. Từ những tư liệu và hiện vật liên quan, việc nghiên cứu, khôi phục nghề gốm Chu Đậu dần được thúc đẩy.

Bên cạnh chiếc bình tại Thổ Nhĩ Kỳ, các dấu tích khảo cổ và di tích tại quê hương bà còn ghi nhận những sản phẩm có bút tích mang tên hiệu Vọng Nguyệt của Bùi Thị Hý và em trai. Một số hiện vật được cho là có niên đại vào các năm 1454, thời Diên Ninh và năm 1460, thời Quang Thuận.

Những dấu tích này góp phần cung cấp thêm thông tin về hoạt động sản xuất gốm cũng như vai trò của gia đình bà trong quá trình phát triển nghề thủ công truyền thống ở địa phương.

Theo các tư liệu được truyền lại, ông Đặng Sỹ qua đời trên biển Đông trong một chuyến giao thương hàng hải. Sau đó, Bùi Thị Hý tái giá với Đặng Phúc, cũng là người làm nghề gốm tại làng Chu Đậu.

Sau khi tái giá, bà tiếp tục điều hành hoạt động sản xuất và trực tiếp chỉ huy các chuyến giao thương bằng đường biển đến những quốc gia trong khu vực, trong đó có Trung Quốc và Nhật Bản. Những hiện vật gốm Chu Đậu được tìm thấy tại nhiều nước là một trong những dấu tích cho thấy sản phẩm gốm Việt Nam đã được đưa ra thị trường quốc tế từ thế kỷ XV.

Một hiện vật khác được phát hiện tại quê hương Bùi Thị Hý là chiếc la bàn cổ có khắc dòng chữ “Châm bàn thu hải khứ, Bùi Thị Hý”, được dịch nghĩa là “Bàn kim chỉ đường đi cho thuyền biển của Bùi Thị Hý”.

Dòng chữ trên chiếc la bàn gợi thêm thông tin về hoạt động hàng hải gắn với tên tuổi bà. Kết hợp với chiếc bình gốm tại Bảo tàng Topkapi Saray và các dấu tích khảo cổ khác, hiện vật này góp phần làm rõ hơn hoạt động sản xuất, vận chuyển và giao thương gốm Chu Đậu trong quá khứ.

Dành hết tài sản để làm việc thiện

Dù trải qua 2 cuộc hôn nhân và gây dựng được cơ nghiệp từ nghề gốm, Bùi Thị Hý không có con. Về cuối đời, bà dành toàn bộ tài sản cho các hoạt động từ thiện, công đức và xây dựng những công trình phục vụ cộng đồng.

Trong số đó có chùa cổ Viên Quang, đình làng, nhà thờ họ và cầu đá. Những công trình này gắn với dấu tích còn lưu lại tại quê hương cho thấy hoạt động đóng góp của bà đối với đời sống cộng đồng địa phương.

Tại chùa cổ làng Quang Tiền (có tên chữ là Viên Quang Tự) hiện còn dòng chữ Hán ghi nhận việc xây dựng chùa với sự tham gia của Bùi Thị Hý và dân làng. Nội dung văn bia cho biết ông Đặng Phúc lập bia vào tháng 10 năm Hồng Đức Nhâm Tý (tức năm 1492) ghi nhận công sức của bà cùng người dân trong việc dựng chùa.

Tấm bia đá cổ tại quê hương là một trong những tư liệu quan trọng liên quan đến cuộc đời Bùi Thị Hý, bên cạnh gia phả dòng họ, các dấu tích khảo cổ và hiện vật gốm có khắc tên bà.

Sau nhiều biến động lịch sử, gốm Chu Đậu dần được nhận diện lại thông qua quá trình khảo cổ, nghiên cứu và sưu tầm hiện vật. Những sản phẩm còn tồn tại qua nhiều thế kỷ cho thấy trình độ chế tác và giá trị nghệ thuật của dòng gốm cổ này.

Năm 2001, Tổng Công ty Thương mại Hà Nội quyết định thành lập Công ty Cổ phần Gốm Chu Đậu nhằm phục hưng dòng gốm truyền thống. Trên diện tích hơn 30.000m², khu sản xuất và trưng bày được xây dựng, gồm nhà trưng bày, nhà thờ Bùi Thị Hý cùng các khu nhà xưởng được trang bị máy móc chuyên dụng.

Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp kết hợp kỹ thuật truyền thống với sự sáng tạo của các nghệ nhân và thợ gốm ngày nay để phát triển sản phẩm, duy trì nghề thủ công và mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh.