Nhiều doanh nghiệp Nhà nước Campuchia vẫn báo lỗ dù doanh thu lớn và nhận hỗ trợ từ ngân sách

Câu hỏi vì sao các doanh nghiệp Nhà nước (SOE) của Campuchia liên tục hoạt động thua lỗ vẫn là một điều khó hiểu và gây nhiều băn khoăn cho công chúng. Dù được tiếp cận các nguồn lực quốc gia, những doanh nghiệp này thường xuyên phải dựa vào ngân sách Nhà nước và các khoản trợ cấp lớn thay vì đóng góp trở lại cho ngân sách.

Những sai phạm gần đây tại Bưu điện Quốc gia Campuchia không khiến dư luận quá bất ngờ và hàng loạt phàn nàn khác cũng xuất hiện cùng thời điểm. Các sự việc này cho thấy một thất bại mang tính hệ thống rộng hơn, khi chất lượng dịch vụ yếu kém đã khiến người dân chuyển sang các lựa chọn tư nhân như Virak Buntham hoặc DRSB, những đơn vị cung cấp dịch vụ nhanh hơn và thuận tiện hơn mà không phát sinh các khoản phí bất thường.

Lĩnh vực viễn thông cũng trong tình trạng tương tự. Dù có cam kết về kết nối 5G, tốc độ Internet vẫn chưa đáp ứng được kỳ vọng và dịch vụ hậu mãi rất khó tiếp cận: Khi gọi tổng đài, khách hàng thường chỉ nhận được câu trả lời “vui lòng liên hệ bộ phận khác”, cho thấy sự thiếu vắng cơ chế quản lý và giám sát tập trung.

Một vấn đề khác mà người dân Campuchia phải đối mặt là tình hình tài chính của Tổng công ty Điện lực Campuchia (EDC). Dù doanh nghiệp này tạo ra doanh thu hàng năm rất lớn, họ vẫn liên tục báo lỗ và cần sự can thiệp hỗ trợ từ Nhà nước.

Điều đó tạo nên nghịch lý đối với người tiêu dùng: khi Campuchia xây dựng thêm nhiều nhà máy điện và tăng công suất sản xuất, giá điện vẫn đứng yên thay vì giảm xuống. Công chúng vẫn kỳ vọng rằng hiệu quả quy mô trong sản xuất điện sẽ giúp giảm chi phí sinh hoạt cho các hộ gia đình.

Dữ liệu tài chính gần đây cho thấy dù doanh thu của EDC tăng nhờ nhu cầu công nghiệp lớn hơn, khoản lỗ ròng vẫn kéo dài. Trong các chu kỳ tài khóa gần đây, EDC cho biết nguyên nhân chính là các hợp đồng mua điện giá cao (PPA) với các nhà sản xuất điện độc lập (IPP) cùng áp lực trả nợ cho hạ tầng truyền tải.

Báo cáo thường niên năm 2024 của Cơ quan Điện lực Campuchia (EAC) xác nhận rằng mặc dù lượng tiêu thụ điện đã tăng lên 19.419 triệu kWh - tạo nguồn doanh thu đáng kể - nhưng chi phí cung ứng điện chịu tác động mạnh từ các yếu tố bên ngoài. Campuchia hiện phụ thuộc vào cơ cấu năng lượng gồm than đá (33%) cùng dầu mỏ và điện nhập khẩu - những nguồn chịu ảnh hưởng bởi biến động giá toàn cầu. Trong những năm gần đây, đặc biệt giai đoạn giá năng lượng tăng mạnh năm 2022 đến năm 2024, EDC phải đối mặt với mức thâm hụt đáng kể. Để tránh việc chuyển gánh nặng sang người dân, Nhà nước đã trợ cấp từ 150 - 200 triệu USD mỗi năm để bù phần chênh lệch giữa giá mua điện và giá bán cho người tiêu dùng.

Nhiều doanh nghiệp Nhà nước khác của Campuchia lại tập trung vào việc bảo vệ vị thế độc quyền theo lãnh thổ hơn là phát triển năng lực. Việc kiểm soát những lĩnh vực nhất định nhưng không có khả năng hiện đại hóa đã kìm hãm tiềm năng của cả ngành kinh tế. Hành vi “thu mình trong kén” này ngăn cản sự gia nhập của các doanh nghiệp tư nhân đổi mới và khiến Campuchia mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của sự trì trệ.

Video sáng 21/4/2025, Thủ tướng Campuchia Hun Manet tuyên bố công chức không còn được phép quản lý doanh nghiệp Nhà nước ở quốc gia Đông Nam Á này - Nguồn clip: Khmer Times

Những điểm sáng mô hình

Dẫu vậy, vẫn tồn tại những ví dụ tích cực. Cảng Sihanoukville được xem là điểm sáng hiếm hoi và là hình mẫu cho những gì doanh nghiệp Nhà nước Campuchia có thể đạt được.

Dự án mở rộng cảng này gồm 3 giai đoạn với sự hỗ trợ của Nhật Bản: giai đoạn 1 (độ sâu 14,5 mét) hoàn thành vào giai đoạn 2026 - 2027; giai đoạn 2 (16,5 mét) vào năm 2028 và giai đoạn 3 (17,5 mét) vào giai đoạn 2029 - 2030.

Việc cho phép tàu trọng tải 14.000 TEU cập cảng trực tiếp tại Sihanoukville sẽ giúp Campuchia tránh được chi phí trung chuyển qua Singapore. Hiện nay, các doanh nghiệp vận tải phải trả thêm “phí trung chuyển” gồm chi phí tàu gom hàng, bốc dỡ tại cảng thứ hai và phí của cảng trung chuyển. Vận chuyển trực tiếp được kỳ vọng tiết kiệm ít nhất 200 USD cho mỗi container về chi phí logistics và xử lý hàng hóa. Cảng Sihanoukville đặt mục tiêu đưa tổng chi phí khai thác và vận tải ngang bằng với các cảng lân cận như Laem Chabang ở Thái Lan và Cái Mép tại Việt Nam – những nơi có chi phí rẻ hơn đáng kể nhờ năng lực của cảng nước sâu.

Về doanh thu, cảng Sihanoukville cho thấy tính minh bạch cao. Là doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Campuchia (CSX), cảng này có nghĩa vụ công bố báo cáo tài chính kiểm toán. Các tài liệu ấy cho thấy doanh nghiệp vẫn duy trì lợi nhuận ổn định.

Năm 2024, cảng Sihanoukville ghi nhận doanh thu 459 tỷ riel (114 triệu USD) và lợi nhuận ròng 126,7 tỷ riel (31 triệu USD), tăng 3,91% so với năm 2023. Theo hồ sơ tại CSX, doanh nghiệp này cũng có lịch sử chi trả cổ tức tiền mặt đều đặn; riêng năm tài khóa 2023, mức cổ tức đạt 454 riel/cổ phiếu.

Bên cạnh đó, Angkor Enterprise là ví dụ hiện đại cho việc một doanh nghiệp Nhà nước Campuchia có thể chuyển đổi thành công từ mô hình quản lý tư nhân sang mô hình minh bạch cao và vận hành số hóa hiệu quả.

Hàng tháng, doanh nghiệp này công bố chi tiết số liệu khách tham quan và doanh thu, được truyền thông đưa tin rộng rãi. Năm 2025, Angkor Enterprise thu về gần 47 triệu USD từ du khách quốc tế tại các khu vực quản lý gồm công viên Angkor, Koh Ker và Beng Mealea.

Dưới mô hình quản lý Nhà nước, doanh thu hiện được chuyển trực tiếp vào ngân sách quốc gia, trong đó 2 USD trên mỗi vé được phân bổ minh bạch cho Bệnh viện Nhi Kantha Bopha, tạo ra hàng triệu USD tiền quyên góp mỗi năm.

Định hướng cải cách: 5 trụ cột nền tảng

Tại những quốc gia như Trung Quốc, doanh nghiệp Nhà nước đóng vai trò như những “đầu tàu công nghiệp”, dẫn dắt phát triển quốc gia. Họ thúc đẩy công nghiệp hóa, hỗ trợ nghiên cứu – phát triển quy mô lớn và cạnh tranh hiệu quả trên thị trường quốc tế. Những doanh nghiệp này không chỉ tồn tại mà còn đóng góp hàng tỷ USD cho ngân sách và dẫn đường cho các ngành kinh tế.

Theo nhật báo Khmer Times, Campuchia cần thay đổi cách nhìn, xem doanh nghiệp Nhà nước là động lực tạo ra của cải thay vì là đối tượng nhận trợ cấp.

Để hiện đại hóa khu vực Nhà nước, Chính phủ “xứ sở Angkor” cần xây dựng khuôn khổ cải cách toàn diện dựa trên 5 trụ cột:

1. Lợi nhuận (Profitability): Doanh nghiệp Nhà nước phải chuyển từ gánh nặng ngân sách sang động cơ tăng trưởng, tạo ra lợi nhuận ổn định và đóng góp đáng kể cho ngân sách quốc gia.

2. Lấy khách hàng làm trung tâm (Customer-First): Các dịch vụ công sẽ không còn được chấp nhận sự yếu kém một cách dễ dàng, mà thay vào đó phải được đối chiếu nghiêm ngặt với khu vực tư nhân để đảm bảo chúng trở nên nhanh hơn, giá cả phải chăng hơn và ngày càng đáng tin cậy hơn đối với người dân.

3. Minh bạch (Transparency): Đòi hỏi việc xóa bỏ các hành vi sai phạm trục lợi cá nhân làm tổn hại đến lợi ích tập thể, thông qua việc triển khai các quy trình kiểm toán độc lập và nghiêm ngặt.

4. Tuân thủ quy định doanh nghiệp (Corporate Compliance): Doanh nghiệp Nhà nước phải trở thành hình mẫu về đạo đức kinh doanh và tuân thủ pháp luật.

5. Cạnh tranh quốc tế (International Competition): Thoát khỏi sự bảo hộ của Nhà nước để cạnh tranh theo các tiêu chuẩn khu vực và toàn cầu.

Doanh nghiệp Nhà nước được giao quản lý tài sản quốc gia nhằm phục vụ lợi ích công và thực thi chính sách quốc gia. Họ không nên tiếp tục dựa vào sự hỗ trợ ngân sách nhưng lại không tạo ra giá trị cho người dân.

Đã đến lúc Campuchia cần thúc đẩy một cuộc chuyển đổi để các doanh nghiệp Nhà nước trở thành lực lượng dẫn dắt nền kinh tế hiện đại, công nghiệp hóa, bảo đảm mỗi USD đầu tư từ Nhà nước đều mang lại lợi ích cho công dân.