Mùa thu năm nay, nhiều vườn sầu riêng thí điểm tại Vân Nam, Trung Quốc lần đầu đồng loạt cho quả. Tại một mô hình ở trấn Mãnh Hãn, thành phố Cảnh Hồng, khoảng 20 ha sầu riêng Monthong đã được thu hoạch. Những cây 3-4 năm tuổi bắt đầu cho trái, trong khi cây 5 năm tuổi cho quả ổn định hơn. Một số quả có trọng lượng tới 8 kg.

Theo Xinhua và thông tin từ giới nghiên cứu sầu riêng Vân Nam, đây là bước chuyển đáng chú ý từ các mô hình trồng thử rải rác sang trồng trình diễn với quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, năng suất hiện tại chưa thể đại diện cho sản xuất thương mại đại trà.

Ông Ngao Bình Hưng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ngành sầu riêng thuộc Đại học Nông nghiệp Vân Nam, cho biết: “Một cây sầu riêng cần ít nhất bốn năm từ khi trồng đến khi ra trái”. Điều kiện tự nhiên cũng khiến việc duy trì độ chín và năng suất ổn định tại Vân Nam trở thành bài toán khó.

Vân Nam đang đẩy nhanh mở rộng diện tích. Tây Song Bản Nạp đặt mục tiêu đưa diện tích sầu riêng vượt 2.000 ha vào năm 2028, đồng thời thử nghiệm các giống có khả năng thích nghi với khí hậu địa phương như Musang King và Red Prawn.

Dẫu vậy, tổng diện tích sầu riêng tại Vân Nam và Hải Nam hiện mới khoảng 4.500 ha, trong khi Việt Nam có khoảng 200.000 ha sầu riêng, với diện tích cho sản phẩm khoảng 129.500 ha và sản lượng năm 2026 dự kiến 2,08 triệu tấn. Khoảng cách này cho thấy Trung Quốc chưa thể nhanh chóng thay thế nguồn cung nhập khẩu bằng sản xuất nội địa.

Đặc biệt, nhu cầu của thị trường Trung Quốc đang ở mức rất lớn. Năm 2025, nước này nhập khẩu khoảng 1,87 triệu tấn sầu riêng, gấp đôi năm 2022. Bắc Kinh đã mở rộng nguồn cung từ nhiều quốc gia Đông Nam Á để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng. Đây cũng là lý do việc Trung Quốc tự trồng sầu riêng cần được nhìn nhận như một xu hướng dài hạn hơn là mối đe dọa tức thời với các nước xuất khẩu.

Trong những năm gần đây, Trung Quốc trở thành thị trường đặc biệt quan trọng đối với sầu riêng Việt Nam. Bảy tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,47 tỷ USD sầu riêng, tăng 44,1% so với cùng kỳ; riêng Trung Quốc chiếm hơn 95%, với khoảng 1,38 tỷ USD.

Lợi thế của Việt Nam nằm ở diện tích vùng trồng lớn, điều kiện khí hậu phù hợp và khả năng cung cấp sản lượng đáng kể vào những thời điểm nhất định trong năm. Đáng chú ý, sầu riêng Tây Nguyên có thể cung cấp nguồn hàng vào giai đoạn cuối năm, khi nguồn cung từ một số nước khác suy giảm.

Tuy nhiên, lợi thế về sản lượng không đồng nghĩa với vị thế bền vững. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang yêu cầu ngành hàng chuyển trọng tâm sang chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tổ chức lại chuỗi sản xuất. Từ tháng 7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử đối với nông sản, trong đó có sầu riêng xuất khẩu, đã được triển khai. Trung Quốc cũng đã phê duyệt thêm 401 mã vùng trồng và 166 cơ sở đóng gói của Việt Nam trong tháng 8.

Về dài hạn, cạnh tranh không chỉ đến từ những vườn sầu riêng Trung Quốc. Lào và Campuchia cũng đang được doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư phát triển vùng trồng với quy mô lớn. Khi nguồn cung toàn cầu tăng, lợi thế về giá sẽ khó duy trì nếu chất lượng và tính ổn định của sản phẩm không được cải thiện.

Vì vậy, việc Vân Nam bắt đầu thu hoạch sầu riêng có thể chưa tạo sức ép lớn lên Việt Nam trong vài năm tới, nhưng là tín hiệu cho thấy thị trường Trung Quốc đang từng bước đa dạng hóa nguồn cung. Với Việt Nam, bài toán quan trọng không còn đơn thuần là trồng thêm bao nhiêu hecta, mà là làm thế nào để mỗi hecta tạo ra sản phẩm đạt chuẩn, có thể truy xuất và giữ được niềm tin của thị trường.