Rào cản xuất khẩu và bài học định vị thương hiệu từ sâm Hàn Quốc

Sâm Ngọc Linh là loài dược liệu đặc hữu của Việt Nam, không chỉ mang giá trị kinh tế, y dược cao mà còn gắn liền với hệ sinh thái rừng, sinh kế và tri thức bản địa của đồng bào vùng cao. Loài cây này đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về tri thức dân gian trong khai thác, trồng và chế biến.

Những năm qua, cây sâm đã được trồng phổ biến trong vườn nhà dân và thu hút nhiều doanh nghiệp tham gia đầu tư. Ngoài việc tiêu thụ củ và lá tươi, hiện có hàng chục sản phẩm chế biến sâu từ sâm Ngọc Linh được đưa ra thị trường, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và cộng đồng.

Tuy nhiên, tại buổi họp báo ngày 17/7 về Lễ hội Sâm Ngọc Linh và dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026, lãnh đạo địa phương đã chỉ ra thực tế đáng trăn trở. Dù bước đầu sản phẩm đã được đưa đi xúc tiến thương mại, tham gia hội chợ và xuất sang một số thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Thái Lan, Indonesia, nhưng đây vẫn chưa phải là con đường xuất khẩu chính thức. Lượng hàng xuất đi chủ yếu mang tính nhỏ lẻ do vướng mắc nhiều quy định và tiêu chuẩn thương mại.

Lý giải nguyên nhân, ông Trần Út, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng, cho biết việc thiếu mã số vùng trồng không phải là lý do duy nhất. Do phần lớn diện tích sâm Ngọc Linh được trồng dưới tán rừng tự nhiên nên không thể áp dụng mã số vùng trồng như các loại cây nông nghiệp thông thường. Hiện chỉ có một số doanh nghiệp được cấp mã số cơ sở gây trồng, nhiều đơn vị khác vẫn đang hoàn thiện hồ sơ do phải phụ thuộc vào các quy định thuê môi trường rừng và phương án quản lý rừng bền vững.

Bên cạnh đó, nhiều năm qua địa phương chủ yếu tập trung ưu tiên cho khâu bảo tồn nguồn gen và phát triển vùng nguyên liệu. Khâu chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường quốc tế vẫn còn rất hạn chế. Quy mô sản xuất hiện nay vẫn mang tính nhỏ lẻ, chưa có doanh nghiệp nào đủ mạnh để dẫn dắt toàn bộ chuỗi giá trị, khiến sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng sâm tươi ở thị trường nội địa.

Để sản phẩm tiếp cận được thị trường quốc tế, đòi hỏi phải đáp ứng đồng bộ rất nhiều yêu cầu khắt khe như truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng hoặc mã số cơ sở gây trồng, cùng các tiêu chuẩn chuẩn hóa về chất lượng và thương mại.

Đặt sự so sánh với thị trường thế giới, ông Hồ Quang Bửu, Phó chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, nêu lên một câu hỏi lớn về việc vì sao sâm Hàn Quốc có thể đem lại nguồn thu vài trăm tỉ đô la mỗi năm, đóng góp lớn vào thu nhập bình quân đầu người, trong khi sâm Ngọc Linh có chất lượng quý và tốt không kém lại tương đối mờ nhạt. Theo ông Bửu, chất lượng tốt mới là điều kiện cần nhưng chưa đủ, điểm yếu lớn nhất hiện nay chính là khâu truyền thông và quảng bá thương hiệu mang tầm quốc tế.

Ông Hồ Quang Bửu dẫn chứng bài học từ Hàn Quốc, nơi sở hữu tới 31 loại sâm khác nhau nhưng đều được lấy tên chung dưới một thương hiệu là "Sâm Hàn Quốc". Từ kinh nghiệm này, Việt Nam muốn đưa dược liệu ra thế giới thì phải xây dựng một thương hiệu chung là "Sâm Việt Nam", trong đó định vị sâm Ngọc Linh là sản phẩm số một, thay vì quảng bá manh mún từng dòng sâm riêng lẻ.

Siết chặt kiểm định chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ

Một rào cản lớn khác ảnh hưởng đến uy tín của sâm Ngọc Linh chính là tình trạng "vàng thau lẫn lộn" trên thị trường. Đại diện nhiều sở, ngành cho biết hiện nay các loại sâm tam thất có vẻ bề ngoài giống hệt sâm Ngọc Linh, kể cả hình dáng lá. Nếu không phải là cơ quan chuyên môn hoặc người thực sự am hiểu thì rất khó để phân biệt.

Lợi dụng sự tương đồng này, nhiều đối tượng đã cố tình gian lận, lấy củ tam thất có giá chỉ từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/kg để lập lờ, mạo danh là sâm Ngọc Linh và bán ra với mức giá chênh lệch lên đến hàng trăm triệu đồng.

Để giải quyết triệt để tình trạng này, ông Trần Út nhấn mạnh việc nhận diện bằng hình thái chỉ là bước đầu. Giải pháp căn cơ và lâu dài phải là xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ, tăng cường kiểm định chất lượng, đồng thời thanh tra và xử lý nghiêm các trường hợp hàng giả, hàng nhái nhằm bảo vệ thương hiệu quốc gia và quyền lợi người tiêu dùng.

Về phía lực lượng thực thi pháp luật, lực lượng quản lý thị trường cùng Công an thành phố Đà Nẵng (trước đây là Công an tỉnh Quảng Nam cũ) đã và đang liên tục triển khai các chiến dịch giám sát chặt chẽ, truy quét, điều tra và xử lý rốt ráo các vụ việc gian lận thương mại, bảo vệ nghiêm ngặt quyền sở hữu trí tuệ.

Song song với việc làm sạch thị trường, thành phố cũng chú trọng thúc đẩy mô hình "đưa sâm xuống phố". Sau gần một năm triển khai, ngoài các phiên chợ định kỳ tại vùng cao Nam Trà My, địa phương đã tổ chức thêm các phiên chợ sâm và dược liệu định kỳ vào đầu và giữa mỗi tháng tại chợ đêm An Hải, bờ đông sông Hàn.

Các phiên chợ này vừa là kênh tiêu thụ, vừa là không gian quảng bá thương hiệu và kết nối giao thương hiệu quả, đưa sâm Ngọc Linh đến gần hơn với người dân và du khách. Tín hiệu tích cực được ghi nhận ngay tại phiên chợ đầu tiên ở An Hải khi tiêu thụ thành công gần 100 kg sâm Ngọc Linh. Tất cả sản phẩm tại đây đều phải trải qua quy trình kiểm định chất lượng nghiêm ngặt trước khi đưa ra thị trường.

Sắp tới, Lễ hội Sâm Ngọc Linh và dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026 với chủ đề "Sâm Ngọc Linh - Tinh hoa dược liệu thế giới" sẽ chính thức diễn ra từ ngày 1/8 đến ngày 3/8. Sự kiện được UBND thành phố Đà Nẵng phối hợp cùng Trung tâm Truyền hình Việt Nam khu vực miền Trung - Tây nguyên (VTV8) tổ chức tại Công viên APEC (bờ tây sông Hàn) và không gian vùng dược liệu tại Trà Linh, Nam Trà My, Trà Vân, Bến Hiên, Trà Leng, Trà Tập.

Lễ hội dự kiến quy tụ 60 gian hàng trong nước và quốc tế cùng 10 hoạt động chính nổi bật như: Lễ cúng Thần Sâm, trao tặng giống sâm cho hộ nghèo, Lễ khai mạc truyền hình trực tiếp, Hội thi sâm, phiên đấu giá gây quỹ bảo tồn và Hội thảo khoa học quốc tế. Đây là bước đi chiến lược nhằm giới thiệu sản phẩm trực tiếp đến người tiêu dùng, từng bước đưa Đà Nẵng trở thành trung tâm công nghiệp dược liệu và tạo thu nhập cho người dân miền núi.

Để đảm bảo tuyệt đối uy tín cho sự kiện mang tầm quốc tế này, lãnh đạo thành phố khẳng định đã thành lập tổ thẩm định độc lập do Sở Công Thương phụ trách nhằm kiểm tra, kiểm soát toàn bộ sản phẩm trưng bày và giao dịch. Ông Hồ Quang Bửu cam kết mạnh mẽ rằng tại lễ hội và các sự kiện do Nhà nước tổ chức sẽ không bao giờ có sâm giả hay tam thất trà trộn. Nếu người tiêu dùng mua phải sâm giả, Ban tổ chức sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm và bồi thường trả lại tiền.