Theo Báo Quảng Ngãi, tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh ở địa bàn Tu Mơ Rông và Đăk Glei, tỉnh Kon Tum (nay là tỉnh Quảng Ngãi) đã chính thức được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2025. Sự kiện này là minh chứng rõ nét cho những giá trị truyền thống được cộng đồng dân tộc nơi đây gìn giữ, tích lũy và trao truyền qua bao thế hệ. Hiện nay, tại 5 xã Đăk Sao, Tu Mơ Rông, Măng Ri, Ngọc Linh và Xốp (Quảng Ngãi) có hơn 1.200 người dân đang nắm giữ bí quyết nhận biết, nhân giống, gieo trồng và chăm sóc loại cây báu vật này. Nhờ đó, từ một loại củ rừng hoang dại, sâm Ngọc Linh đã trở thành nền tảng để bà con từng bước gây dựng sinh kế bền vững dưới tán rừng già.

Ngược dòng thời gian, giữa những cánh rừng già thâm u, "pôm săng" vốn được cha ông người Xơ Đăng phát hiện trong những chuyến đi săn, đặt bẫy. Già A Duân (thôn Pu Tá, xã Măng Ri, Quảng Ngãi) nhớ lại, thuở mới biết đến, người làng chưa hay đó là cây quý, chỉ gọi là "củ đắng". Dần dà, qua những lần dùng đắp vết thương, cầm máu, trị đau bụng hay bồi bổ sức khỏe cho cán bộ, chiến sĩ trong những năm kháng chiến chống Mỹ, công dụng của sâm Ngọc Linh mới được khẳng định. Người Xơ Đăng tôn kính gọi loài cây này là "pơ kang" (cây thuốc quý) và truyền dạy cho con cháu cách tìm kiếm tinh tế dựa vào dấu hiệu của đất, độ ẩm và thảm thực vật dưới những gốc cổ thụ.

Sự gắn bó với pôm săng cũng định hình nên những chuẩn mực ứng xử đầy tôn kính với đại ngàn. Rừng già trong tâm thức người Xơ Đăng ở Quảng Ngãi không chỉ dung dưỡng sự sống mà còn là nơi linh thiêng đòi hỏi sự trân trọng. Trước mỗi chuyến vào rừng, họ dựng một chiếc khung nhỏ bằng cây bông lau theo hình mái nhà sàn để làm lễ, xưng danh và thề nguyện không xâm phạm đại ngàn. Theo già A Dum (thôn Đăk Na, xã Đăk Sao, Quảng Ngãi), dân làng khi tìm thấy sâm không bao giờ nhổ hết mà chọn một cây mang sang vị trí khác trồng lại, dùng cây đót vẽ vòng tròn báo với thần linh rồi mới xin phép lấy một phần. Quan niệm ấy đã trở thành cách người Xơ Đăng giữ rừng bền bỉ.

Ngày nay, tri thức dân gian ấy đã kết hợp cùng nỗ lực vươn lên làm kinh tế. Theo già A Bia (thôn Pu Tá, xã Măng Ri, Quảng Ngãi), trước năm 2000, sâm Ngọc Linh chủ yếu dùng khi đau ốm hoặc đổi lấy gạo, cá khô, quần áo. Nhưng nay, loài cây này đã trở thành tài sản vô giá. Điển hình như ông A Sỹ ở xã Măng Ri đã phát triển quy mô lên 300 nghìn cây, hay anh A Béc ở xã Ngọc Linh sở hữu 21 nghìn cây sâm, nhờ đó mà cất được nhà, mua được ô tô. Đến hết năm 2025, toàn tỉnh Quảng Ngãi có 3.228ha rừng trồng sâm Ngọc Linh của hơn 1.160 hộ gia đình, 30 nhóm hộ, tổ liên kết và 5 doanh nghiệp.

Để mở rộng vùng trồng, không thể thiếu sự đồng hành của chính quyền địa phương và các doanh nghiệp tại Quảng Ngãi. Đồng chí Võ Sỹ Chung - Bí thư Đảng ủy xã Măng Ri cho biết, từ năm 2025 đến nay, xã đã triển khai 7 dự án với tổng kinh phí hơn 3,6 tỷ đồng, hỗ trợ hàng ngàn cây giống và kỹ thuật cho người dân. Song song đó, các doanh nghiệp như Công ty CP Sâm Ngọc Linh Kon Tum cũng liên tục hỗ trợ cây giống cho hộ nghèo, gia đình chính sách và tạo việc làm cho hàng trăm lao động. Nhờ sự chung tay này, những vườn sâm dưới tán rừng không chỉ mang lại nguồn thu lớn, mà còn giúp người dân thêm gắn bó và gìn giữ trọn vẹn giá trị quý báu từ cha ông.