Hồ Thị Kỷ là nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (Anh hùng LLVTND) tiêu biểu của Cà Mau trong kháng chiến chống Mỹ, gắn liền với hình ảnh người chiến sĩ biệt động hoạt động bí mật ngay trong lòng địch.

Cuộc đời ngắn ngủi nhưng đầy khí phách của bà trở thành biểu tượng cho tinh thần quả cảm, sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử và ký ức quê hương Cà Mau.

Tuổi xuân trong lửa đạn

Sinh năm 1949 tại ấp Cây Khô, xã Tân Lợi, tỉnh Minh Hải cũ (nay thuộc tỉnh Cà Mau), nữ Anh hùng LLVTND Hồ Thị Kỷ lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo giàu truyền thống cách mạng.

Cha mẹ của bà - ông Hồ Văn Thiên và bà Đào Thị Nhung, là những người từng nuôi giấu, che chở cán bộ trong kháng chiến chống Pháp. Trong gia đình có 7 anh chị em thì phần lớn đều tham gia cách mạng, nhiều người đã ngã xuống trong khói lửa chiến tranh. Chính môi trường ấy đã hun đúc ở Hồ Thị Kỷ lòng yêu nước mãnh liệt cùng ý chí chiến đấu kiên cường từ khi còn rất trẻ.

Những năm đầu tham gia cách mạng, Hồ Thị Kỷ hoạt động với vai trò giao liên. Tháng 2/1968, bà được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Nhân dân Cách mạng Việt Nam, sau đó tham gia Đội Biệt động thị xã Cà Mau - lực lượng chiến đấu bí mật hoạt động ngay trong lòng địch, chuyên thực hiện những trận đánh táo bạo, bất ngờ và có sức công phá lớn.

Sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, lực lượng cách mạng ở Cà Mau đứng trước muôn vàn khó khăn. Quân số hao hụt, vùng giải phóng bị thu hẹp nghiêm trọng, hệ thống đồn bót của địch dày đặc hơn trước. Nhiều cán bộ bị lộ, phải chuyển vào hoạt động bí mật. Trong bối cảnh đó, Tỉnh ủy Cà Mau phát động toàn quân, toàn dân giữ vững tinh thần tiến công, bám đất, bám dân. Tháng 5/1968, Đội Biệt động thị xã Cà Mau được thành lập, trở thành mũi nhọn tấn công ngay giữa trung tâm đầu não của đối phương.

Tại đây, Hồ Thị Kỷ nhanh chóng trở thành một trong những chiến sĩ biệt động gan dạ và mưu trí nhất của đơn vị. Đồng chí được giao nhiệm vụ điều tra cơ sở hậu cần của Trung đoàn 32 thuộc Sư đoàn 21 của địch, đồng thời nắm thông tin về các mục tiêu trọng yếu trong nội ô thị xã.

Ngày 25/4/1969, Hồ Thị Kỷ thực hiện trận đánh nổi tiếng vào kho hậu cần của Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 32 ngụy quân. Bằng mìn tự tạo, bà phá hủy kho đạn, thiêu rụi hàng chục nghìn lít xăng cùng nhiều cơ sở quân sự của đối phương. Trận đánh gây tiếng vang lớn, khiến quân địch hoang mang và giúp bà được tặng bằng khen.

Chưa đầy 3 tháng sau, ngày 10/7/1969, Hồ Thị Kỷ cùng đồng đội đánh thẳng vào Phòng Căn cước - Ty Cảnh sát An Xuyên, tiêu diệt tại chỗ 6 tên địch, làm bị thương nhiều tên khác. Sau chiến công này, bà được tặng danh hiệu “Dũng sĩ Quyết thắng ưu tú cấp 3”.

Không chỉ trực tiếp chiến đấu, Hồ Thị Kỷ còn bí mật xây dựng lực lượng nữ biệt động ngay trong lòng địch. Ngày 6/10/1969, bà được kết nạp vào Đảng Nhân dân Cách mạng Việt Nam. Những đồng đội từng chiến đấu cùng bà đều nhắc đến Hồ Thị Kỷ như một người phụ nữ gan góc, bình tĩnh, luôn nhận phần nguy hiểm nhất về mình.

Tự biến mình thành thuốc nổ diệt địch

Chiến công lẫy lừng và cũng là dấu son bi tráng nhất trong cuộc đời Hồ Thị Kỷ diễn ra vào sáng ngày 3/4/1970 tại Ty Cảnh sát An Xuyên.

Người trực tiếp chỉ huy trận đánh là Chính trị viên Đội Biệt động Tạ Minh Nghiệp (Tư Bình). Kế hoạch được chuẩn bị kỹ lưỡng trong nhiều ngày. Tại khu vườn nhà Bí thư Chi bộ Châu Văn Trương ở ấp Cây Khô, Hồ Thị Kỷ cùng đồng đội tập luyện cách xách giỏ mìn nặng hàng chục ký nhưng vẫn phải giữ dáng đi tự nhiên như người đi chợ. Mìn được giấu dưới lớp trái cây, bánh kẹo để qua mắt lính gác.

Mũi tấn công chủ lực gồm Hồ Thị Kỷ, Huỳnh Thị Kim Liên và bé Hồ Thị Thúy Nghiêm - con gái nhỏ của chị Liên. Theo phương án ban đầu, chị Liên bồng con đi trước để tạo vỏ bọc, còn Hồ Thị Kỷ sẽ đưa giỏ mìn vào vị trí đã định rồi rút ra an toàn.

Thế nhưng khi tiếp cận mục tiêu, tình huống bất ngờ xảy ra. Địch đã tập trung đông trước cổng Ty Cảnh sát, xe quân sự nổ máy chuẩn bị xuất phát đi càn quét. Trước thời cơ chỉ diễn ra trong tích tắc, Hồ Thị Kỷ và Huỳnh Thị Kim Liên quyết định thay đổi phương án ngay tại chỗ.

Trong vai người phụ nữ đi chợ, Hồ Thị Kỷ bình tĩnh xách giỏ mìn tiến thẳng đến đoàn xe quân sự. Bà tươi cười bắt chuyện làm quen, những tên lính kéo đến trêu chọc, vây quanh xin thuốc. Hồ Thị Kỷ đặt giỏ xuống mặt đường và ngồi xuống với tư thế sẵn sàng, giả vờ lấy thuốc ra mời, bọn chúng tranh nhau nhận. Chờ có thế, bà nhanh tay điều chỉnh mìn và ấn kíp. Một tiếng nổ kinh hoàng làm chấn động cả thị xã, tiêu diệt 18 tên địch, trong đó có một sĩ quan Mỹ cùng nhiều sĩ quan ngụy; phá hủy xe jeep, xe GMC, đánh sập lô cốt và bẻ gãy hoàn toàn kế hoạch hành quân của đối phương ngay tại nơi xuất phát.

Đồng chí Hồ Thị Kỷ và Huỳnh Thị Kim Liên - 2 nữ biệt động ngoan cường, dũng cảm, cùng bé Hồ Thị Thúy Nghiêm đã hy sinh ngay sau tiếng nổ. Sự kiện trên đã gây chấn động và làm hoang mang trong hàng ngũ binh ngụy. Đồng thời, cố vũ mạnh mẽ tinh thần chiến đấu của quân dân trong tỉnh, thúc đẩy phong trào đấu tranh của nhân dân đô thị phát triển lên một bước mới.

Theo Báo Cà Mau, nhớ lại giây phút cuối cùng của chị gái, bà Hồ Thị Sao - em gái của Hồ Thị Kỷ, vẫn không giấu được xúc động. Trước khi lên đường làm nhiệm vụ, bà Hồ Thị Kỷ từng nói với em gái: “Cỡ nào chị cũng không để chúng bắt và lấy trái nổ. Vì trái của mình quý lắm, tốn nhiều tiền của, công sức mới có được. Chị thà chết mà giết được chúng chớ không để bị chúng lấy trái nổ, uổng phí lắm. Thêm nữa, anh em đồng đội mình ở Khám Lớn nhiều lắm, để nó bắt, nó đánh đập sợ mình đau rồi không giữ được khí tiết, khai lung tung thì nguy hiểm tới anh em. Thà mình hy sinh. Học theo gương chị Võ Thị Sáu, phải sống hiên ngang”.

Đêm trước trận đánh, hai chị em gần như thức trắng để tâm sự. Hồ Thị Kỷ dặn em nếu chị không trở về thì phải tiếp tục chiến đấu.

“Chị nói, 8 giờ tới 9 giờ hôm sau là chị về. Hoặc 11-12 giờ. Chậm lắm cũng cỡ 3 giờ chiều là chị về tới. Nếu 3 giờ mà không thấy chị về là coi như chị hy sinh... Chị Kỷ khéo tay lắm, đi thì thôi về là may vá. Hồi đó, bộ đội ở nhà tôi hết tốp này tới tốp khác. Chị may đồ cho mấy anh bộ đội, vá áo cho mấy anh, nói chuyện vãn, lo cơm nước... Mấy anh thương lắm. 

Đêm đó chia tay, thấy mấy anh sụt sùi, chị nói: 'Mấy anh đừng lo, em đi rồi em về. Mà dù em có hy sinh, mấy anh cũng đừng buồn. Phải mạnh mẽ lên, chiến đấu hăng say trả thù cho em. Một người ngã xuống thì nhiều người phải đứng lên'. 4 giờ chiều, mấy anh về cho hay chị hy sinh. Lúc đó má tôi xỉu, tôi xỉu ngoài đồng”, bà Sao kể lại.

Sau trận đánh, phong trào “Sống và chiến đấu theo gương nữ liệt sĩ anh hùng Hồ Thị Kỷ” lan rộng khắp các đơn vị quân giải phóng và đoàn thể thanh niên địa phương. Đội Biệt động thị xã Cà Mau sau đó được mang tên Đội Biệt động Hồ Thị Kỷ.

Tháng 5/1971, Hồ Thị Kỷ được truy tặng danh hiệu “Anh hùng LLVTND giải phóng miền Nam”. Đến tháng 2/2011, đồng chí Huỳnh Thị Kim Liên cũng được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND.

Ngày 13/7/2016, địa điểm trận đánh Ty Cảnh sát Quốc gia An Xuyên được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Ngày nay, tỉnh Cà Mau có diện tích gần 8.000km², dân số hơn 2,6 triệu người, là địa phương duy nhất cả nước có 3 mặt giáp biển. Trong dòng chảy phát triển ấy, những dấu ấn lịch sử vẫn được gìn giữ như một phần ký ức của vùng đất. Nhiều trường học, tuyến đường và địa danh tại Cà Mau hiện mang tên nữ anh hùng Hồ Thị Kỷ, trong đó có xã Hồ Thị Kỷ (tỉnh Cà Mau), góp phần ghi dấu và tri ân người nữ biệt động đã hy sinh vì độc lập dân tộc.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Địa điểm trận đánh Ty Cảnh sát Quốc gia An Xuyên của 2 nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang Hồ Thị Kỷ và Huỳnh Thị Kim Liên - Cổng thông tin điện tử tỉnh Cà Mau

- Ðội Biệt động Hồ Thị Kỷ anh hùng - Báo Cà Mau

- Bài 2: Chuyện ít biết về Hồ Thị Kỷ và gia đình - Báo Cà Mau

- Tấm gương bất khuất của nữ Anh hùng Hồ Thị Kỷ - Biểu tượng sáng ngời của tinh thần yêu nước - Chuyên trang Nhịp sống miền Tây/Tạp chí điện tử Gia đình Việt Nam

- Sống mãi tinh thần bất diệt của những nữ chiến sĩ cách mạng - Cổng thông tin điện tử Thành ủy TP. HCM