Nơi an nghỉ của vị chúa Nguyễn đầu tiên trong lịch sử Việt Nam
Công trình lưu giữ dấu tích về người mở đầu thời kỳ các chúa Nguyễn gây dựng cơ nghiệp ở phương Nam, tạo tiền đề cho sự hình thành vương triều Nguyễn sau này.
Chúa Nguyễn Hoàng (1525-1613), còn được biết đến với tôn hiệu Thái Tổ Gia Dụ Hoàng đế, là vị chúa Nguyễn đầu tiên, người đặt nền móng cho công cuộc mở cõi về phương Nam. Lăng Trường Cơ là nơi an nghỉ của ông, nằm tại làng La Khê Trẹm, nay thuộc phường Kim Long, TP. Huế.
Theo đó, sau khi qua đời năm 1613, chúa Nguyễn Hoàng được an táng tại núi Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị. Về sau, phần mộ được cải táng về làng La Khê Trẹm. Đến năm 1808, dưới thời vua Gia Long, khu lăng được xây dựng, chỉnh trang lại và mang tên Trường Cơ.
Dù có quy mô khiêm tốn hơn so với lăng tẩm các vua triều Nguyễn, lăng Trường Cơ vẫn mang ý nghĩa đặc biệt trong hệ thống di tích gắn với lịch sử dòng họ Nguyễn Phúc. Công trình lưu giữ dấu tích về người mở đầu thời kỳ các chúa Nguyễn gây dựng cơ nghiệp ở phương Nam, tạo tiền đề cho sự hình thành vương triều Nguyễn sau này.
Tuy nhiên, do ảnh hưởng của chiến tranh và những biến động lịch sử, lăng Trường Cơ cùng nhiều lăng mộ của các chúa Nguyễn từng bị hư hại. Năm 1841, dưới triều vua Thiệu Trị, công trình được sửa chữa, tiếp tục duy trì vai trò là nơi an nghỉ của chúa Nguyễn Hoàng.
Phía trước lăng có hồ bán nguyệt, 4 trụ biểu và bình phong. Cây xanh bao quanh khuôn viên, nổi bật với những cây hoa sứ, tạo nên khung cảnh thanh bình giữa khu dân cư.
Lăng có hệ thống cổng và 2 lớp vòng thành bảo vệ, được xây cao thêm dưới triều vua Thiệu Trị. Giữa 2 cổng có một bình phong, trong khi phía sau tường thành cũng có bình phong trang trí hình rồng. Các vòng thành được xây bằng đá gan gà, cao hơn 2m, dày gần 1m. Lối vào khu vực bên trong là cổng vòm cao hơn 2m, cửa sơn màu vàng.
Phần mộ chúa Nguyễn Hoàng được xây bằng đá theo cấu trúc 2 tầng. Phía trước mộ có hương án bằng đá, sân được lát gạch đỏ. Những chi tiết kiến trúc này góp phần tạo nên diện mạo riêng của khu lăng, đồng thời lưu giữ dấu ấn của một giai đoạn lịch sử quan trọng.
Trải qua nhiều thế kỷ, lăng Trường Cơ chịu tác động của thời tiết và quá trình bào mòn tự nhiên. Từ năm 1999, Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc Tộc đã tổ chức một số đợt tu bổ, chủ yếu sửa chữa phần mộ, tường thành phía trong và phát quang cây cỏ trong khuôn viên.
Năm 2016, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tiếp tục tiến hành trùng tu lăng với nguồn kinh phí đóng góp từ hậu thế. Cụ thể, từ tháng 7/2016 đến tháng 5/2017, dự án bảo tồn, tu bổ và tôn tạo toàn diện lăng Trường Cơ được khởi công với kinh phí gần 3,8 tỷ đồng.
Những hạng mục dự kiến phục hồi gồm cổng, vòng thành ngoài, bình phong trước, vòng thành trong, phần mộ, hương án và bình phong phía sau. Bên cạnh đó, lối vào lăng, trụ biểu, hồ bán nguyệt, sân vườn và hệ thống thoát nước mặt cũng được đề xuất tôn tạo.
Việc bảo tồn lăng Trường Cơ không chỉ góp phần gìn giữ một công trình kiến trúc cổ tại Huế mà còn lưu lại dấu tích về chúa Nguyễn Hoàng - nhân vật có vai trò quan trọng trong tiến trình mở rộng lãnh thổ về phương Nam.
