“Hội chứng búa tạ ở lò mổ” và lầm tưởng chết người về khí metan

Vụ tai nạn thương tâm tại hầm biogas của Công ty TNHH DABACO (Thanh Hóa) mới đây khiến 13 người gặp nạn, trong đó 5 lao động tử vong và 8 người phải cấp cứu khẩn cấp tại Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai cơ sở Ninh Bình), đã gióng lên hồi chuông cảnh báo ráo riết về an toàn lao động trong không gian kín. Đáng nói, trong những thảm kịch tương tự, phần lớn người dân và ngay cả một số nhân viên y tế tuyến dưới vẫn lầm tưởng "thủ phạm" gây ngạt là khí metan (CH₄). Thế nhưng, theo các chuyên gia độc chất học, nguyên nhân thực sự gây ra những cái chết hàng loạt chỉ trong tích tắc lại chính là khí hydro sulfide (H₂S) – một chất độc cực kỳ nguy hiểm ẩn mình trong các khu vực kín khí.

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai), cho biết trong y văn, hiện tượng ngộ độc cấp H₂S liều cao trong không gian kín được gọi bằng thuật ngữ rùng rợn: “Hội chứng búa tạ ở lò mổ”. Tên gọi này mô tả mức độ tàn phá khốc liệt và nhanh chóng của khí độc; người bước vào khu vực có nồng độ H₂S cao sẽ bị quật ngã gần như ngay lập tức, bất tỉnh trong tích tắc, các cơ quan tim mạch và hệ thần kinh trung ương ngừng hoạt động, dẫn đến tỷ lệ tử vong tại chỗ cực kỳ cao.

Khí H₂S hấp thu gần như tức thì vào cơ thể qua đường hô hấp và có cơ chế gây độc tương tự như chất độc xyanua. Chúng ức chế hô hấp tế bào rất mạnh, khiến toàn bộ các cơ quan quan trọng nhất rơi vào tình trạng thiếu oxy cấp tính dù nạn nhân vẫn đang hít thở.

Sự nguy hiểm của H₂S còn nằm ở khả năng “đánh lừa” khứu giác. Ở nồng độ thấp, loại khí này có mùi trứng thối rất đặc trưng. Thế nhưng, khi nồng độ tăng cao trong các không gian kín, H₂S sẽ nhanh chóng làm liệt dây thần kinh khứu giác. Nạn nhân hoàn toàn mất khả năng ngửi thấy mùi, mất đi phản xạ nhận biết nguy hiểm và tiếp tục hít phải lượng lớn khí độc mà không hề hay biết cho đến khi gục ngã.

Dấu hiệu nhận biết và hiện tượng xỉn màu kim loại đặc trưng

Theo Trung tâm Chống độc, dấu hiệu nhận biết đầu tiên tại hiện trường là nạn nhân bất tỉnh rất nhanh ngay sau khi bước vào các không gian khép kín, thiếu thông khí như hầm biogas, giếng khơi, bể phân, cống rãnh sâu hoặc hầm chứa cá trên tàu biển. Khí độc cũng gây kích ứng cực mạnh lên hệ hô hấp và niêm mạc, khiến kết mạc mắt của nạn nhân bị đỏ, xung huyết.

Một dấu hiệu đặc trưng và rất có giá trị nhận diện tại hiện trường là sự biến đổi vật lý trên cơ thể nạn nhân. Các vật dụng bằng kim loại như trang sức, cúc áo, thắt lưng hay khóa quần bằng đồng, bạc, sắt sẽ bị xỉn màu, chuyển sang đen xám chỉ sau thời gian ngắn do phản ứng hóa học mạnh mẽ với khí H₂S. Ngoài ra, kết quả xét nghiệm chuyên sâu tại bệnh viện thường ghi nhận nồng độ lactate trong máu nạn nhân tăng rất cao, phản ánh tình trạng tế bào bị suy kiệt oxy nghiêm trọng.

Quy tắc cứu hộ “sống còn” để ngăn thảm kịch liên hoàn

Thực tế đau lòng từ nhiều vụ tai nạn cho thấy, không ít trường hợp cả người bị nạn lẫn người xuống cứu đều tử vong. Nguyên nhân là do người xung quanh thấy có người bất tỉnh liền lao xuống cứu theo phản xạ tự nhiên mà không hề có đồ bảo hộ. TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh, đây là hành động tuyệt đối cấm kỵ, vì người cứu hộ sẽ ngay lập tức trở thành nạn nhân tiếp theo của "sát thủ vô hình".

Khi phát hiện có nạn nhân ngạt khí trong không gian kín, quy tắc bất kiêm dịch là phải lập tức mở toang khu vực, tạo thông thoáng gió toàn diện. Cần nhanh chóng sử dụng các loại quạt công suất lớn, máy thổi hoặc bơm khí sạch để đẩy khí độc ra ngoài trước khi tìm cách tiếp cận.

Nếu bắt buộc phải xuống hiện trường cứu người, lực lượng cứu hộ bắt buộc phải được trang bị mặt nạ phòng độc lý tưởng có kết hợp bình dưỡng khí chuyên dụng. Trong trường hợp chưa có đầy đủ thiết bị, người xuống cứu nhất định phải được buộc dây bảo hiểm chắc chắn vào cơ thể và luôn có đội ngũ hỗ trợ túc trực ở phía trên, sẵn sàng kéo nạn nhân và người cứu hộ lên ngay lập tức khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.

Về lâu dài, để chấm dứt những thảm kịch tương tự, người dân và lao động tuyệt đối không tự ý đi vào các khu vực khép kín, thiếu lưu thông khí nếu chưa được kiểm tra, đo lường an toàn và không có trang thiết bị bảo hộ hô hấp đạt chuẩn. Sự chủ quan trước những không gian kín chính là tự mở cánh cửa tiếp xúc với tử thần.