Sự bóp méo diện tích của phép chiếu Mercator

Phần lớn các bản đồ thế giới hiện nay, bao gồm cả các nền tảng kỹ thuật số, đều dựa trên phép chiếu Mercator do nhà bản đồ học người châu Âu Gerardus Mercator sáng tạo ra vào năm 1569. Phép chiếu này giữ nguyên phương hướng thực tế của các đường kinh tuyến so với xích đạo, giúp tàu thuyền dễ dàng định hướng, do đó được ứng dụng rất rộng rãi trong hàng hải.

Tuy nhiên, phương pháp này bộc lộ hạn chế lớn khi dùng làm bản đồ toàn cảnh thế giới vì tỷ lệ diện tích bị bóp méo nghiêm trọng. Cụ thể, các quốc gia nằm càng xa xích đạo thì diện tích hiển thị càng bị phóng đại một cách bất hợp lý. Điển hình là đảo Greenland trên bản đồ Mercator trông lớn hơn Nam Mỹ và tương đương với toàn bộ châu Phi, trong khi trên thực tế, diện tích của Greenland chỉ xấp xỉ Cộng hòa Dân chủ Congo và nhỏ hơn châu Phi tới khoảng 14 lần.

Sự sai lệch tỷ lệ không cân xứng này không chỉ là vấn đề toán học mà còn mang hệ lụy sâu sắc về nhận thức, văn hóa và địa chính trị. Nhiều nhà phê bình chỉ trích phép chiếu Mercator tồn tại dai dẳng vì nó mang tính "lấy châu Âu làm trung tâm", củng cố quan niệm về sự vượt trội của phương Tây khi đặt châu Âu và Bắc Mỹ vào vị trí trung tâm, đồng thời phóng đại kích thước của họ. Văn kiện nghị quyết của Liên Hợp Quốc bày tỏ quan ngại sâu sắc rằng sự méo mó này duy trì một góc nhìn mất cân đối về thế giới, tạo ra sự "thu nhỏ mang tính biểu tượng" đối với châu Phi, Mỹ Latinh và Nam Á.

Về lâu dài, điều này làm giảm nhận thức về quy mô thực tế của các vấn đề kinh tế - xã hội, nhu cầu hạ tầng, tiềm năng phát triển của khu vực Bán Cầu Nam và có thể làm trầm trọng thêm định kiến trong các lĩnh vực môi trường, an ninh.

Bản đồ Equal Earth và hành động đòi lại công lý nhận thức

Nghị quyết mang tên "Sửa bản đồ" do các quốc gia thành viên Liên minh châu Phi (AU) cùng Bahamas đề xuất đã được Đại hội đồng thông qua với sự ủng hộ áp đảo: 164 phiếu thuận, 6 phiếu trắng (gồm Serbia, Estonia, Georgia, Lithuania, Moldova, Ukraine) và chỉ duy nhất Mỹ bỏ phiếu chống. Đại diện của Mỹ cho rằng nghị quyết này là "không cần thiết". Bà Yaryna Ferencevych, Phó đại diện Hoa Kỳ tại Hội đồng Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc, cáo buộc nghị quyết thúc đẩy một nghị trình ý thức hệ, làm xao nhãng các công việc cấp bách và là lý do khiến thể chế này giảm uy tín.

Bất chấp sự phản đối đó, nghị quyết đề xuất thay thế Mercator bằng phép chiếu Equal Earth được giới thiệu năm 2018, dựa theo đường cong Trái Đất nhằm mô tả chính xác hơn diện tích bề mặt tương đối của các quốc gia. Việc thông qua bản đồ này được xem như một "hành động đòi lại công lý trong nhận thức".

Trên bản đồ Equal Earth, châu Phi và Brazil sẽ xuất hiện với kích thước lớn hơn nhiều, trong khi quy mô của châu Âu, Mỹ, Trung Quốc, Nga và Greenland sẽ thu nhỏ lại đáng kể. Bản đồ mới cũng giải quyết được vấn đề của New Zealand – quốc gia thường bị trông như "biến mất khỏi bản đồ" vì nằm ở góc dưới bên phải – bằng cách đưa ra phiên bản lấy châu Đại Dương làm trung tâm thay vì lấy Greenwich, London làm tiêu chuẩn.

Tác động lan tỏa đến công nghệ và giáo dục

Các nghị quyết của Liên Hợp Quốc không có tính bắt buộc thi hành, do đó các quốc gia hay tổ chức không bị ép buộc chỉ sử dụng bản đồ mới hoặc bị cấm sử dụng bản đồ cũ. Dù vậy, kết quả bỏ phiếu được dự báo sẽ dẫn tới những sự thay đổi và cập nhật lớn trong chương trình giảng dạy lớp học trên thế giới.

Bên cạnh đó, do phép chiếu Mercator đang được sử dụng cực kỳ rộng rãi trong công nghệ kỹ thuật số và quản lý (như Google Maps), nghị quyết cũng lên tiếng kêu gọi các nền tảng công nghệ, cơ sở giáo dục, tổ chức quốc tế hợp tác với những quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc để thúc đẩy việc áp dụng các loại bản đồ bảo toàn diện tích và chính xác hơn. Động thái này hứa hẹn sẽ mang đến cho công chúng toàn cầu một góc nhìn khách quan, đúng đắn về vị thế và quy mô thực sự của mọi khu vực trên thế giới.