Sau thành công của hai bộ phim "Tết ở làng Địa Ngục" và "Kẻ ăn hồn", cùng được ghi hình tại làng Sảo Há và ra mắt năm 2023, ngôi làng nhỏ giữa cao nguyên đá Đồng Văn dần được đông đảo công chúng biết đến. Từ một bản làng gần như tách biệt với thế giới bên ngoài, Sảo Há từng bước trở thành điểm đến hấp dẫn đối với những du khách yêu thích khám phá thiên nhiên, tìm hiểu văn hóa bản địa và trải nghiệm nhịp sống đặc trưng của đồng bào vùng cao.

Bản làng nằm cách xã Đồng Văn (Tuyên Quang) khoảng 20km, thuộc thôn Khó Chơ, xã Yên Minh. Nơi đây nằm trên độ cao khoảng 1.500m giữa những dãy núi đá tai mèo, ngôi làng vẫn giữ gần như nguyên vẹn vẻ đẹp hoang sơ cùng nếp sống truyền thống của người Mông, tạo nên sức hút rất riêng giữa Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn.

Theo tiếng Mông, Sảo Há có nghĩa là "thung lũng trên cao". Đúng như tên gọi, ngôi làng nằm lọt thỏm giữa những dãy núi đá tai mèo hùng vĩ, được bao bọc bởi khu rừng nguyên sinh rộng khoảng 500ha.

Từ Hà Nội, du khách phải vượt quãng đường gần 400km, mất khoảng 9 giờ di chuyển bằng xe khách giường nằm để đến thành phố Hà Giang (cũ). Từ đây, hành trình tiếp tục men theo Quốc lộ 4C qua Cổng trời Quản Bạ, Dốc Thẩm Mã rồi đến xã Vần Chải. Tuy nhiên, đoạn đường cuối dẫn vào Sảo Há mới thực sự là thử thách.

Để lên được tới bản làng, du khách cần phải vượt qua con đường mòn dài khoảng 2km với những con dốc dựng đứng, nhiều khúc cua tay áo ngoằn ngoèo, chỉ vừa đủ cho xe máy di chuyển. Địa hình hiểm trở khiến việc chinh phục ngôi làng không hề dễ dàng, vì vậy nhiều du khách thường nhờ người dân địa phương dẫn đường hoặc chở vào để đảm bảo an toàn.

Điểm dễ nhận biết nhất của Sảo Há là những ngôi nhà trình tường truyền thống của người Mông. Tường nhà được đắp hoàn toàn bằng đất nện dày để chống chọi với khí hậu khắc nghiệt trên cao nguyên đá. Mái lợp ngói âm dương, phía trước là hàng rào đá cao khoảng 1,5m được xếp hoàn toàn bằng đá tự nhiên mà không cần bất kỳ chất kết dính nào nhưng vẫn bền vững suốt hàng chục năm.

Những ngôi nhà nằm quần tụ dưới tán cây cổ thụ, phủ thêm màu rêu phong của thời gian. Trong màn sương bảng lảng và không gian tĩnh lặng, cả ngôi làng hiện lên như một pháo đài cổ, mang vẻ đẹp trầm mặc và có phần huyền bí.

Bên trong những hàng rào đá là khoảng sân nhỏ trồng đủ các loài hoa theo mùa. Xen giữa sắc xanh của cây cối và những bức tường đá xám bạc là những gam màu rực rỡ của các loài hoa dại, tạo nên bức tranh vừa mộc mạc vừa thơ mộng.

Tất cả những nét đẹp ấy càng trở nên trọn vẹn hơn khi đặt trong bức tranh Sảo Há vào mùa xuân - thời điểm được xem là đẹp nhất trong năm để ghé thăm ngôi làng này.

Khi xuân về, hoa đào, hoa lê và hoa mận đồng loạt bung nở, phủ trắng các triền núi, mang đến một gam màu tươi sáng làm dịu đi vẻ trầm mặc vốn có của vùng đá tai mèo. Trong khung cảnh ấy, những mái nhà trình tường cổ kính, hàng rào đá phủ rêu và sắc hoa xuân hòa quyện vào nhau, tạo nên một bức tranh vừa bình yên, vừa thơ mộng, khiến Sảo Há trở nên cuốn hút hơn bao giờ hết.

Đời sống văn hoá ở "làng địa ngục"

Do địa hình chủ yếu là núi đá vôi, việc canh tác ở Sảo Há gặp rất nhiều khó khăn. Người dân nơi đây vẫn duy trì lối sống tự cung, tự cấp với nguồn thu nhập chủ yếu từ trồng trọt và chăn nuôi.

Cây lương thực chính là ngô, đậu răng ngựa, tam giác mạch cùng các loại rau bản địa như cải mèo. Ngoài ra, người dân còn trồng cây lanh để dệt vải và nuôi dê, gia súc phục vụ sinh hoạt hằng ngày.

Nhịp sống nơi đây diễn ra chậm rãi. Không có sự ồn ào của phố thị, không tiếng còi xe hay những tòa nhà cao tầng. Điều níu chân nhiều du khách không chỉ là cảnh sắc mà còn là nụ cười hiền hậu, ánh mắt chân thành và sự mến khách của người dân bản địa.

Chính sự biệt lập từng khiến cuộc sống của người dân Sảo Há gặp nhiều khó khăn. Có thời điểm, bản làng gần như gắn liền với "3 không": Không có điện lưới, thiếu nước sinh hoạt ổn định và gần như không có sóng điện thoại.

Sau khi hai bộ phim được ghi hình tại đây và thu hút sự chú ý của công chúng, Sảo Há dần được nhiều người biết đến hơn. Điện lưới đã được kéo về bản, hạ tầng từng bước được cải thiện, mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng và nâng cao đời sống cho người dân.

Một trong những nét văn hóa khiến nhiều người bất ngờ khi đến Sảo Há là phong tục chuẩn bị sẵn quan tài. Nhiều gia đình người Mông đóng quan tài từ khi còn khỏe mạnh rồi cất giữ ngay trong nhà. Với họ, đây không phải điều kiêng kỵ mà là sự chuẩn bị cần thiết cho tương lai.

Trong điều kiện giao thông cách trở, việc mua gỗ hay làm quan tài khi có người qua đời rất khó khăn. Vì vậy, chuẩn bị trước giúp gia đình chủ động, không phải vay mượn hay gánh thêm chi phí trong lúc tang gia.

Quan niệm ấy phản ánh cách người Mông nhìn nhận vòng đời một cách bình thản: Sự sống đáng quý nhưng cái chết cũng là quy luật tự nhiên cần được chuẩn bị chu đáo.

Nếu đàn ông Mông gắn bó với nương đá, với những công việc nặng nhọc nơi sườn núi thì phụ nữ lại chính là những người âm thầm giữ gìn và truyền lại bản sắc văn hóa của cả cộng đồng qua từng thế hệ.

Từ những sợi lanh mộc mạc, họ kiên nhẫn kéo sợi, dệt vải, nhuộm chàm rồi tỉ mỉ thêu nên những bộ trang phục truyền thống với hoa văn tinh xảo. Mỗi bộ váy áo không chỉ là sản phẩm của hàng tháng lao động cần mẫn, mà còn là sự kết tinh của ký ức, tín ngưỡng và cả lịch sử lâu đời của người Mông.

Chính vì vậy, ở những phiên chợ vùng cao như Phố Cáo hay các chợ phiên lân cận, hình ảnh những người phụ nữ trong bộ váy lanh rực rỡ luôn trở thành điểm nhấn đặc trưng, góp phần làm nên sắc màu văn hóa riêng của cao nguyên đá Đồng Văn.

Giờ đây, "làng địa ngục" không còn chỉ được nhắc đến như bối cảnh của một bộ phim điện ảnh. Giữa những dãy núi đá tai mèo nơi cực Bắc Tổ quốc, Sảo Há đang dần trở thành điểm đến dành cho những người muốn tìm về vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên, khám phá văn hóa người Mông và cảm nhận sức sống bền bỉ của một bản làng đã tồn tại hàng trăm năm giữa cao nguyên đá.