Làm mới không gian truyền thống và ứng dụng công nghệ trong kinh tế biển xanh

Phát biểu tại hội thảo, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng các nội dung thảo luận có ý nghĩa đặc biệt kịp thời, bám sát những định hướng lớn của Trung ương về đổi mới mô hình phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Việc hội thảo được tổ chức ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV càng cho thấy tính thời sự của chủ đề, trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng và không gian phát triển mới cho chặng đường phát triển tiếp theo.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam đã dần tới giới hạn. Việt Nam không thể chỉ dựa vào các không gian phát triển truyền thống mà cần một tầm nhìn mới, hình thành những không gian phát triển mới mang tính đột phá. Trong tiến trình đó, “chúng ta không chỉ mở rộng không gian bằng các phép cộng cơ học về diện tích. Không gian phát triển của một quốc gia phải được định hình bởi khả năng tổ chức, năng lực sáng tạo và mức độ kết nối”.

“Trong bối cảnh hiện nay, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng với chuyển đổi số sẽ giữ vai trò then chốt trong việc thực hiện 2 nhiệm vụ lớn là làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá các không gian hoàn toàn mới”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu rõ.

Đề cập đến nhiệm vụ làm mới các không gian truyền thống, Bộ trưởng lấy kinh tế biển làm ví dụ tiêu biểu. Biển là không gian phát triển có lợi thế đặc biệt của Việt Nam, tuy nhiên để nâng tầm phát triển, không thể tiếp tục khai thác theo phương thức cũ mà cần dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại. Phát triển kinh tế biển xanh theo định hướng của Trung ương đòi hỏi công nghệ phải đi trước một bước, từ đánh giá chính xác tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, ứng dụng công nghệ sinh học biển đến nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro môi trường. Thành công của các mô hình kinh tế biển xanh phụ thuộc lớn vào hàm lượng công nghệ được ứng dụng cũng như khả năng làm chủ các giải pháp quản lý và kiểm soát môi trường.

Khai phá vùng biên kinh tế mới: Không gian ngầm, tầm thấp và vũ trụ

Bên cạnh việc nâng cấp các không gian truyền thống, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong việc kiến tạo các không gian phát triển hoàn toàn mới. Nếu biển là không gian cần được nâng cấp thì không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ là những “vùng đất mới” đòi hỏi sự dẫn dắt của công nghệ và dữ liệu. Giá trị đột phá lớn nhất sẽ xuất hiện tại các điểm giao thoa giữa những không gian này.

Đối với không gian ngầm, thách thức không chỉ là khai thác dưới lòng đất mà còn là quản trị tích hợp giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Giải pháp cốt lõi là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính 3D và các mô hình bản sao số (Digital Twin) cho đô thị, qua đó bảo đảm quy hoạch đi trước một bước, hạn chế xung đột hạ tầng.

Đối với không gian tầm thấp, đây được xem là vùng biên kinh tế mới với nhiều tiềm năng phát triển nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về an toàn. Khoa học và công nghệ cần đóng vai trò thiết lập hạ tầng số, xây dựng bản đồ số vùng bay, xác định các hành lang ưu tiên và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật an toàn làm cơ sở cho việc cấp phép theo mức độ rủi ro.

Với không gian vũ trụ, đây là đỉnh cao của cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và các dịch vụ phân tích dữ liệu; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và hợp tác quốc tế nhằm từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi, tham gia sâu hơn vào nền kinh tế vũ trụ đang phát triển mạnh trên thế giới, không để bị bỏ lại phía sau.

Chuyển đổi tư duy quản trị và mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự phát huy vai trò kiến tạo các không gian phát triển mới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh cần có sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy quản trị, chuyển từ mô hình quản lý hành chính, từ tư duy "không quản được thì cấm" sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro.

“Chúng ta cần mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho công nghệ mới tại các không gian mới. Đồng thời, Nhà nước cần đóng vai trò là khách hàng đầu tiên, khách hàng lớn, thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu và mua sắm công, nhằm hỗ trợ thương mại hóa công nghệ và tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước”, Phó giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hải Quân khẳng định.

“Mở rộng không gian phát triển cũng chính là mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo, tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia”, người đứng đầu Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh.

Đồng quan điểm về định hướng chiến lược, GS. TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và PGS. TS. Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cũng khẳng định yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi tư duy, tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng mở, tích hợp, dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ. Việc chủ động kiến tạo không gian phát triển mới chính là chìa khóa để tạo lập động lực tăng trưởng nhanh và bền vững cho Việt Nam trong kỷ nguyên mới.