Kinh thành Huế là một trong những công trình kiến trúc cung đình tiêu biểu của Việt Nam. Đây là thành trì của Kinh đô Huế nằm ở phía bắc của sông Hương, tổng diện tích mặt bằng lên tới 500ha (khoảng 5 triệu m²). Kinh thành là vòng tường phía ngoài cùng và được xem là lớn nhất trong 3 vòng tường thành gồm Kinh thành, Hoàng Thành và Tử Cấm Thành.

Vào năm 1802, sau khi chọn Phú Xuân làm kinh đô, vua Gia Long muốn mở rộng đô thành để làm nơi bốn phương chầu hội. Năm 1803, đích thân nhà vua cùng các quan trong Giám Thành vệ tiến hành khảo sát thực tế đồng thời ra quyết định đồ án xây dựng Kinh thành Huế.

Nhằm đảm bảo cho việc xây dựng Kinh thành Huế diễn ra thuận lợi, trước đó, vua Gia Long đã phái quân lính đi mở đường sá, làm đất cát. Ngoài ra, nhà vua cũng thực hiện chính sách cấp cho mỗi hộ có ruộng đất bị công trình làm phạm vào 3 quan, trường hợp di chuyển mộ thì mỗi người 2 quan, nhân dân được miễn dịch.

Công trình ảnh hưởng tới 8 xã thời đó gồm: Phú Xuân, Vạn Xuân, Diễn Phái, An Vân, An Hòa, An Mỹ, An Bảo, Thế Lại. Đối với người dân ở các xã ruộng đất gần hết như Phú Xuân, vua cho dời dân sang xã Vạn Xuân, lại cấp ruộng công, đất công cho ở, cho vay 1.000 quan tiền để giúp việc chuyển dời.

Tháng 4 năm 1805, chính thức xây đắp kinh thành Huế với 4 mặt thành dài 2.487 trượng 4 thước 7 tấc, suốt bốn mặt hào dài 2.503 trượng, 4 thước 7 tấc; có 10 cửa; thân thành đài dài suốt 246 trượng 7 thước 4 tấc. Kỳ đài cao 4 trượng, 4 thước. 

Thời đó, nhân lực để phục vụ việc xây đắp Kinh thành Huế triều đình đã gửi công văn đến các địa phương để chiêu mộ binh dân. Biết việc xây dựng Kinh thành hết sức vất vả và nặng nhọc nên ngay từ ngày đầu bắt tay vào làm, vua Gia Long đã quy định chế độ tiền công không kể quân hay dân được thực thụ phần sưu, cho mỗi người mỗi tháng lĩnh 45 bát gạo to và 1 quan 5 mạch tiền.

Ngoài ra, để cho dân đỡ mệt, nhà vua hạ lệnh mỗi ngày buổi sáng làm đến giờ Ngọ thì nghỉ, buổi chiều làm đến giờ Dậu thì thôi, ai đau ốm thì cấp thuốc thang điều trị. Không chỉ có vậy, vua gia ơn giảm 5 phần 10 tiền thuế thân và tiền đầu quan năm nay cho Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định. Vua còn giảm tiếp 5 phần 10 thuế biệt nạp sản vật cho cho Quảng Đức, Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định.

Kinh thành ban đầu được đắp bằng đất nên chỉ từ tháng 4 đến tháng 8 đã xong, cho binh đinh làm việc về quê nghỉ ngơi, cấp cho lương đi đường hàng ngày. Khi đi đường có ai đau ốm thì cứ theo số ngày mà kế lãnh, không kể hạn đường. Lại thấy từ Nghệ An về Bắc đường sá xa cách, thưởng thêm cho binh đinh mỗi người 1 quan 5 tiền và từ đội trưởng trở lên 3 tháng lương tiền.

Tháng 2 năm 1818, nhà vua bắt đầu cho xây gạch Kinh thành. Tháng 7 năm 1818, mặt trước và mặt hữu Kinh thành xây xong. Tháng 3 năm 1819, nhà vua tiếp tục cho xây mặt sau Kinh thành, đến tháng 5 năm 1819 thì xong.

Vua Gia Long xây gạch Kinh thành hiện còn mặt phía tả chưa xong lâm bệnh nặng qua đời. Công việc còn lại này dành cho người kế nhiệm tiếp quản. Vua Minh Mệnh lên nối ngôi tiếp tục công việc còn dang dở của vua cha để lại.

Năm 1824, nhà vua cho xây hai lầu cửa chính Đông và Đông Bắc với cầu cửa Chính bắc; năm 1829, xây lầu cửa các cửa chính Nam, Đông Nam, chính Tây, Tây Nam, Quảng Đức, Thể Nguyên. Tháng 2 năm 1831, tu sửa lại kỳ đài ở Kinh thành.

Tháng 3 năm 1831 xây gạch tầng thành thứ ba phía trong mặt trước của Kinh thành. Tháng 4 năm 1831, xây đắp đợt thứ ba ở mặt trong phía tả của Kinh thành. Đến năm 1832, xây bó phía mặt trong bên hữu  và mặt trong phía sau Kinh thành.

Tháng 5, năm 1832 công việc xây đắp Kinh thành đã hoàn tất, vua Minh Mệnh lệnh ban thưởng cho bá quan văn, võ và binh lính để yên ủi công lao khó nhọc ấy. Các viên đổng lý về mặt hữu, về mặt sau mỗi người được thưởng 2 tấm sa. Những chưởng cơ quản vệ kiêm coi 2 mặt về phía sau và phía hữu, cũng thưởng mỗi người 2 tấm sa. Và từ đổng lý đến suất đội, cộng hơn 130 người, đều thưởng kỷ lục 1 thứ, còn 9.500 biền binh, đều thưởng tiền lương 2 tháng.

Ngoài ra, vua cũng sai dựng nhà rạp, bày yến tiệc 3 ngày ở phía đông ngoài thành, từ đổng lý đến suất đội chia làm 3 ban, theo ngày đến dự đông đủ. 

Như vậy, công trình xây dựng Kinh thành Huế được khởi công vào tháng 4 năm 1805 với hơn 3 vạn lính và dân phu (tương đương 30.000 người) có lúc lên tới trên 8 vạn dân và lính (tương đương 80.000 người). Toàn bộ nhân công lấy từ các dinh (tỉnh) thuộc miền Trung. Công việc xây dựng kéo dài trong 27 năm (1805-1832). Theo đánh giá của các chuyên gia, đây là một công trình đồ sộ và quy mô nhất trong lịch sử Việt Nam cận đại.

Hiện nay, Kinh thành Huế là một trong số các di tích thuộc cụm Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.

Thông tin trong bài tham khảo tại:

Đôi nét về quá trình xây dựng Kinh thành Huế dưới thời các vua đầu triều Nguyễn - Trung tâm lưu trữ Quốc gia I